Plan of the cropmarks of a new Roman marching camp (right) near Caerwent in south-east Wales (Crown Copyright RCAHMW)

Astudiaeth bwysig newydd sy’n datgelu darganfyddiadau o’r awyr o Gymru Rufeinig, yn dilyn sychder 2018

Mae astudiaeth newydd o ddarganfyddiadau o’r awyr a wnaed gan y Comisiwn Brenhinol  yn sgil sychder mawr 2018 yng Nghymru newydd gael ei chyhoeddi yn y cylchgrawn Britannia. Awduron yr astudiaeth yw Dr Toby Driver, Uwch Ymchwilydd o’r Awyr y Comisiwn Brenhinol a’r Athro Barry Burnham a Dr Jeffrey L. Davies, arbenigwyr ar hanes Rhufeinig. Mae’n taflu goleuni newydd ar yr hyn a ddeallwn am oresgyniad milwrol Cymru gan filwyr Rhufain yn y ganrif gyntaf OC, a’r aneddiadau Rhufeinig a ddatblygodd yma wedyn.

Mae’r darganfyddiadau’n cynnwys dau wersyll cyrch, tair caer atodol a chyfres nodedig o adeiladau cerrig y tu allan i’r gaer ym Mhen y Gaer ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

Hefyd, drwy astudio’r awyrluniau, roedd modd deall cynllun sawl fila hysbys yn well ac adnabod rhai filâu a ffermydd posibl a oedd yn perthyn i’r cyfnod Brythonig-Rufeinig yn ne-ddwyrain, de-orllewin a gogledd-orllewin Cymru. Mae darganfod llwybr ffordd Rufeinig newydd i’r de o Gaerfyrddin yn awgrymu bod caer arfordirol yng Nghydweli neu’r cyffiniau, sydd bellach wedi’i chuddio gan y castell canoloesol o bosibl.

Meddai Dr Driver: ‘Roedd yr hediadau tynnu lluniau yn ystod sychder haf 2018 yn gyffrous a dwys, a gwelsom safleoedd archaeolegol newydd yn ymddangos o dan yr awyren ar hyd a lled Cymru. Yn ystod y flwyddyn ddiwethaf rydyn ni wedi gwneud llawer o waith ymchwil ar y darganfyddiadau Rhufeinig syfrdanol ac mae’n wych gallu rhannu’r wybodaeth newydd hon â chynulleidfa ehangach.

‘Yn fwyaf arbennig, mae’r gaer a’r gwersyll cyrch Rhufeinig newydd a ddarganfuwyd yng Ngwent, de-ddwyrain Cymru, yn dangos mor ffyrnig oedd gwrthwynebiad y brodorion i symudiad y fyddin Rufeinig drwy eu tiriogaethau. Rhyw 1900 o flynyddoedd ar ôl i’r amddiffynfeydd hyn gael eu codi, mae eu sylfeini wedi dod i’r golwg eto, am ychydig o wythnosau’n unig, mewn caeau o laswelltir a chnydau crin.’

Hedfan dros diroedd sych Cymru, 2018

Torrodd sychder haf 2018 yng Nghymru sawl record o ran y tywydd. Ni chafwyd fawr ddim glaw ym misoedd Ebrill a Mai a pharhaodd y sychder ym mis Mehefin. Cofnodwyd y tymereddau cynhesaf yn y DU ym Mhorthmadog yng ngogledd-orllewin Cymru ar ddyddiau olynol tua diwedd mis Mehefin. Hefyd fe gafwyd y mis Mehefin cynhesaf yng Nghymru ers dechrau cadw cofnodion. A hwn oedd y mis Mehefin mwyaf heulog ers 1975 a’r pumed mis Mehefin sychaf erioed, gyda dim ond 21 mm o law.

Dechreuodd olion cnydau ac olion crasu archaeolegol ymddangos ar draws y wlad o’r wythnos olaf ym mis Mehefin, gan barhau hyd ddiwedd Gorffennaf pan drowyd y caeau brown yn wyrdd gan gawodydd o law, rhai ysbeidiol i ddechrau ac yna rai cyson, wrth i’r gwaith o gynaeafu’r cnydau fynd rhagddo. Cafwyd sylw mawr yn y wasg wrth i safleoedd newydd gael eu datgelu (gweler https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-44806069), ac eitemau pellach yn y newyddion yn ystod y flwyddyn (gweler https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-46542523).

Mewn ymateb i sychder 2018, trefnodd y Comisiwn Brenhinol lawer o hediadau ar draws y wlad mewn awyren Cessna 172 er mwyn tynnu lluniau o gymaint o dirweddau â phosibl cyn i’r glaw ddod yn ôl. Yn ystod cyfnod o dair wythnos ym misoedd Mehefin a Gorffennaf, fe dynnwyd tua 5,700 o awyrluniau ar 17 o hediadau, sef nifer y lluniau a gâi eu tynnu mewn blwyddyn fel rheol. Mae wedi cymryd misoedd lawer o waith caled i brosesu, astudio a chofnodi’r dystiolaeth ar y ffotograffau hyn, a darganfuwyd rhyw 200 o safleoedd newydd o ganlyniad.

Uchafbwyntiau Rhufeinig o hediadau 2018. ‘Gweld drwy’r pridd’

Cydiodd y darganfyddiadau o’r awyr yn nychymyg y cyhoedd. Roedd nodweddion archaeolegol newydd yn neidio allan o’r tir brown cras o dan lygaid gwyliadwrus yr archaeolegwyr yn yr awyr. Ar yr un pryd, roedd safleoedd hysbys fel filâu a chaerau Rhufeinig i’w gweld yn llawer manylach, fel pe baen nhw mewn peiriant pelydr-X. Mae’r enghraifft hon yn dangos fila Rufeinig Wyndcliff ger Cas-gwent yn ne-ddwyrain Cymru – gellir gweld yr holl ystafelloedd yn glir.

Fila Rufeinig Wyndcliff, ger Cas-gwent (Hawlfraint y Goron CBHC, AP_2018_5673)
Fila Rufeinig Wyndcliff, ger Cas-gwent (Hawlfraint y Goron CBHC, AP_2018_5673)

Gwersylloedd cyrch: tystiolaeth o’r goresgyniad Rhufeinig

Daeth dau wersyll cyrch newydd yng Nghymru i’r golwg yn ystod sychder 2018, y naill ger Three Cocks ar y Mynydd Du a’r llall ger tref Rufeinig Caer-went yn ne-ddwyrain Cymru.

Cafodd gwersylloedd cyrch eu hadeiladu gan y milwyr Rhufeinig yng Nghymru ar ddechrau eu hymgyrchoedd milwrol. Bu 30 mlynedd o ryfela parhaus rhyngddynt a llwyth styfnig a ffyrnig y Silwriaid yn ne-ddwyrain Cymru. Roedd gwersylloedd cyrch yn lleoedd dros dro lle byddai’r milwyr Rhufeinig yn aros dros nos. Byddent yn cloddio lloc amddiffynnol petryalog wedi’i lenwi â phebyll. Maen nhw’n dal yn rhyfeddol o brin yn ne-ddwyrain Cymru – dim ond 3 sy’n hysbys yn sir Gwent ar hyn o bryd – felly roedd darganfod un newydd ger Caer-went yn 2018 yn brofiad arbennig iawn. Hwn hefyd yw’r unig wersyll yng Nghymru y mae ganddo fynedfa amddiffynnol alldroëdig, sy’n nodwedd brin ym Mhrydain Rufeinig.

Ymddangosodd y gwersyll cyrch newydd mewn cae a fuasai’n cael ei gofnodi o’r awyr am hanner can mlynedd; mae’n anhygoel faint o archaeoleg sy’n cuddio ‘yn y golwg’. Cafodd ei adeiladu i amddiffyn y milwyr pan oedd y rhan hon o dde-ddwyrain Cymru yn dal yn lle peryglus iddynt; ond mae wedi’i leoli ychydig i’r gorllewin o dref Rufeinig Caer-went, Venta Silurum, ‘Tref Farchnad y Silwriaid’, lle cafodd y llwyth ei orfodi i fyw ar ôl cael ei drechu.

Cynllun o olion cnydau gwersyll cyrch Rhufeinig newydd (de) ger Caer-went yn ne-ddwyrain Cymru (Hawlfraint y Goron CBHC)
Cynllun o olion cnydau gwersyll cyrch Rhufeinig newydd (de) ger Caer-went yn ne-ddwyrain Cymru (Hawlfraint y Goron CBHC)

Caer Rufeinig newydd yng Ngwent

Wrth wneud arolygon o’r awyr ym mis Mehefin a mis Gorffennaf 2018 fe ddarganfuwyd caer Rufeinig fach newydd yn Carrow Hill, wedi’i lleoli ar linell y ffordd Rufeinig rhwng tref Rufeinig Caer-went a Lleng-gaer Caerllion. Hon yw’r gaer atodol Rufeinig gyntaf i’w darganfod yn nyffryn Gwent. Mae siâp ‘cerdyn chwarae’ y gaer sgwâr i’w weld yn glir. Mae’r bwlch o 12 metr rhwng y ffosydd mewnol ac allanol yn cyfateb i’r ‘parth lladd’ a bennir yn llawlyfrau maes y fyddin Rufeinig – dyma hyd tafliad gwaywffon. Rhai o gaerau’r Rhufeinwyr yn yr Alban sydd fwyaf tebyg i’r gaer hon. Mae’r olion cnydau hefyd yn dangos i’r Rhufeinwyr dorri i mewn i domenni claddu cynhanesyddol ger y gaer newydd i wneud odynau ar gyfer cynhyrchu teils.

Caer Rufeinig Carrow Hill (Hawlfraint y Goron CBHC, AP_2018_2977)
Caer Rufeinig Carrow Hill (Hawlfraint y Goron CBHC, AP_2018_2977)

Caer arfordirol newydd yng Nghydweli, Sir Gâr?

Datgelodd olion crasu mewn glaswelltir lwybr ffordd Rufeinig, na wyddem amdani gynt, yn rhedeg i’r de o dref Rufeinig Caerfyrddin tuag at Gydweli ar yr arfordir, sef tref sy’n fwy adnabyddus am ei chastell canoloesol. Tybid ynghynt fod ffordd Rufeinig yn rhedeg i’r de neu i’r de-orllewin o Gaerfyrddin ond y farn oedd ei bod hi’n mynd i gyfeiriad y gaer arfordirol Rufeinig yng Nghasllwchwr, i’r gorllewin o Abertawe. Mae’r ffordd newydd hon yn peri i ni holi a oedd caer Rufeinig yng Nghydweli ei hun, y mae ei holion bellach rywle o dan y castell a’r dref.

Darganfyddiad newydd: llinell ffordd Rufeinig (gweler y saeth) rhwng Caerfyrddin a Chydweli (Hawlfraint y Goron CBHC, AP_2018_5029)
Darganfyddiad newydd: llinell ffordd Rufeinig (gweler y saeth) rhwng Caerfyrddin a Chydweli (Hawlfraint y Goron CBHC, AP_2018_5029)

Diagram olion cnydau yn dangos sut mae olion cnydau’n ffurfio yn ystod hafau sych dros olion claddedig safleoedd archaeolegol cynhanesyddol a Rhufeinig coll:

Gweler hefyd: https://cbhc.gov.uk/ol-cnwd-2018/

Diagram olion cnydau yn dangos sut mae olion cnydau’n ffurfio yn ystod hafau sych
Diagram olion cnydau yn dangos sut mae olion cnydau’n ffurfio yn ystod hafau sych

Cewch ddarllen yr erthygl lawn o Britannia yma, drwy garedigrwydd Gwasg Prifysgol Caergrawnt:
https://www.cambridge.org/core/journals/britannia/article/roman-wales-aerial-discoveries-and-new-observations-from-the-drought-of-2018/7D124572BA29692BA241FED037AEFB6F/share/0ec60d2670e60785200c6e63ad443cd5eeea6ca8

Dr Toby Driver

06/12/2020

guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments

MYNNWCH Y NEWYDDION DIWEDDARAF AM DREFTADAETH CYMRU

Ymunwch â’r rhestr e-bostio i dderbyn diweddariadau rheolaidd. Mae’n rhad ac am ddim!

Tweets

0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x