Mae’r arolwg seinblymiwr amlbaladr hwn o’r ORONSA yn dangos bod starn y llong wedi torri i ffwrdd a’i bod bellach yn gorwedd ar ei hochr chwith. Ffynhonnell: Prifysgol Bangor

Coffáu colli’r ORONSA

Ar 28 Ebrill 1918, roedd yr ORONSA, agerlong gargo Brydeinig, yn teithio ym Môr Iwerddon fel rhan o gonfoi HN62. Roedd 110 o deithwyr, 155 o aelodau criw a chargo o nitrad a siwgr ar ei bwrdd. Yn oriau mân y bore, pan oedd y confoi yn hwylio i’r gorllewin o Ynys Enlli, ymosodwyd arno gan long-U.

Mae’r hyn a ddigwyddodd nesaf yn cael ei ddisgrifio ar y tudalennau newydd am yr ORONSA sydd ar gaelar wefan y Prosiect. Yma cewch wybodaeth am dynged y criw a’r llong danfor Almaenig, a chewch archwilio deifiau rhithwir 3D sy’n seiliedig ar y data a gasglwyd o arolygon tanddwr.

Mae’r arolwg seinblymiwr amlbaladr hwn o’r ORONSA yn dangos bod starn y llong wedi torri i ffwrdd a’i bod bellach yn gorwedd ar ei hochr chwith. Ffynhonnell: Prifysgol Bangor
Mae’r arolwg seinblymiwr amlbaladr hwn o’r ORONSA yn dangos bod starn y llong wedi torri i ffwrdd a’i bod bellach yn gorwedd ar ei hochr chwith. Ffynhonnell: Prifysgol Bangor

Hefyd mae casgliad arbennig o ddogfennau a ffotograffau wedi’i hel at ei gilydd ar wefan Casgliad y Werin Cymru.

Ymhlith criw’r ORONSA ar ei thaith olaf yr oedd 22 longwr o Chile a Pheriw a oedd wedi ymuno o’r ORTEGA, llong arall a oedd yn eiddo i’r Pacific Steam Navigation Company. Daeth yr ORTEGA yn enwog ym 1914 ar ôl i’r DRESDEN, criwser Almaenig, danio arni ger Culfor Magellan. Bu’n rhaid i’r capten fentro popeth drwy osod cwrs ar gyfer Culfor Nelson lle roedd yn rhy fas i’r DRESDEN ddilyn. Yna, drwy anfon cychod y llong ymlaen i blymio’r dyfroedd, llwyddodd yr ORTEGA i wneud ei ffordd drwy bron 100 milltir o sianelau cul i mewn i Sianel Smyth ac o’r fan honno i Rio De Janeiro. Daeth stori’r ORTEGA i ben ym 1920, ar ôl iddi daro llong wedi suddo (llongddrylliad o’r Rhyfel Byd Cyntaf?) oddi ar arfordir Cymru. Mae adroddiadau cyfoes yn nodi i’r llong orfod hwylio i mewn i harbwr Abergwaun starn yn gyntaf, gan lusgo’r rhan flaen ar hyd gwely’r môr. Dangosodd y criw ymddygiad pwyllog a phroffesiynol drwy gydol yr argyfwng ac achubwyd pawb a oedd ar fwrdd y llong.

Mae’r toriad papur newydd hwn o’r New York Herald, 1 Mai 1918, yn dangos y llong yn ei holl ogoniant. Ffynhonnell: Llyfrgell y Gyngres
Mae’r toriad papur newydd hwn o’r New York Herald, 1 Mai 1918, yn dangos y llong yn ei holl ogoniant. Ffynhonnell: Llyfrgell y Gyngres (https://www.loc.gov/resource/2004540423/1918-04-28/ed-1/?sp=196)

Darllenwch fwy am hanes yr ORTEGA yn:

  • Taffrail (Commander Taprell) Dorling DSO, 1927, Sea Escapes and Adventures, Philip Allan & Co Ltd, tt 180-187
  • Gloucester Echo, 24 Tachwedd 1914, t 3
  • Nottingham Journal, Dydd Gwener 12 Rhagfyr 1919, t 4
  • Belfast News-Letter, 29 Mawrth 1920, t 6

Partneriaeth gwerth £1 filiwn a fydd yn para am ddwy flynedd ac sy’n cael ei hariannu gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri a’i harwain gan CBHC yw’r ‘Prosiect Llongau-U 1914-18: Coffáu’r Rhyfel ar y Môr’. Mae’r prosiect yn helpu cymunedau i ddarganfod storïau arwyr anghofiedig a’u hadrodd o’r newydd ac mae’n darparu mynediad digyffelyb, am y tro cyntaf yn aml, i safleoedd llongddrylliadau sy’n rhan bwysig o dreftadaeth y Rhyfel Byd Cyntaf.

Hoffem fanteisio ar y cyfle hwn i ddiolch i chwaraewyr y Loteri Genedlaethol sy’n caniatáu i’r Gronfa fuddsoddi arian i helpu pobl ar hyd a lled y Deyrnas Unedig i archwilio, mwynhau a diogelu’r dreftadaeth y mae ganddynt feddwl mawr ohoni www.hlf.org.uk.  Dilynwch Gronfa Dreftadaeth y Loteri ar TwitterFacebook ac Instagram.

05/15/2019

Leave a Reply

avatar

MYNNWCH Y NEWYDDION DIWEDDARAF AM DREFTADAETH CYMRU

Ymunwch â’r rhestr e-bostio i dderbyn diweddariadau rheolaidd. Mae’n rhad ac am ddim!

Tweets