CBHC / RCAHMW > Newyddion > Cyfrinach heulol beddrod Neolithig Ynys Môn: ‘Dyma’r Haul yn Dod’!

Cyfrinach heulol beddrod Neolithig Ynys Môn: ‘Dyma’r Haul yn Dod’!

Mae Hirddydd Haf yn ddigwyddiad blynyddol rhwng Mehefin 20 a Mehefin 22 yn y Deyrnas Unedig, ac yn cofnodi pryd mae’r haul yn cyrraedd ei uchafbwynt yn yr Hemisffer Gogleddol, sy’n sicrhau bod y Deyrnas Unedig yn profi’r diwrnod hiraf yn y flwyddyn, gyda golau’r haul yn para tua 17 awr.  Eleni, yn 2024, mae Hirddydd Haf yn digwydd ar ddydd Iau, 20 Mehefin.  Mae’r term ‘summer solstice’ sef hirddydd haf yn deillio o’r Lladin ac yn golygu ‘yr haul yn sefyll yn llonydd’.  Mae’r heulsafiad – hefyd yn cael ei gyfeirio ato fel ganol haf – yn aml yn cael ei ystyried fel digwyddiad diwrnod cyfan, ond mewn gwirionedd mae’n cynrychioli un foment mewn amser: pan mai’r haul ar ei bwynt fwyaf gogleddol oddi wrth gyhydedd y ddaear mewn un flwyddyn.

Golygfa o’r awyr yn dangos Siambr Gladdu Bryn Celli Ddu a gymerwyd yn 1973 (Hawlfraint y Goron: CBHC, Casgliad Ffotograffig Adran yr Amgylchedd)

Mae Hirddydd Haf yn ddigwyddiad hudol i’w brofi a chreda llawer o bobl ei bod yn ein cysylltu gydag ein cyndeidiau a’r tir.  Mae Hirddydd Haf yn cael ei ddathlu ar draws y Deyrnas Unedig mewn gwahanol ffyrdd.  Mae Bryn Celli Ddu (NPRN: 93827) ar Ynys Môn yn un o gofebion cynhanesyddol mwyaf diddorol Cymru gyda chysylltiad arbennig gyda heuldro’r haf.  Gall nodwedd fwyaf anghyffredin Bryn Celli Ddu ond cael ei weld unwaith yn ystod y flwyddyn.  Wrth i’r haul wawrio ar foment yr heuldro haf mae pelydrau’r haul yn tywynnu’n uniongyrchol lawr cyntedd y beddrod er mwyn goleuo’r siambr oddifewn.

Bryn Celli Ddu: Beddrod Neolithig

Adeiladwyd bedd cyntedd Bryn Celli Ddu yn y cyfnod Neolithig hwyr, tua 3,000 CC, yn y traddodiad Atlantig Ewropeaidd, a chafodd ei gloddio a’i adfer yn rhannol ganol i ddiwedd y 1920au gan W J Hemp (Hemp 1930), Ysgrifennydd y Comisiwn Brenhinol.  Mae wedi ei leoli yn Llanddaniel Fab, Ynys Môn, ac ystyr yr enw yw ‘tomen yn y llwyn du’.   O ran ei adeiladwaith mae’n cynnwys cylch cwrb allanol o garreg, tua 26 m mewn diamedr, gyda chylchran carreg fewnol, ill dau yn amgylchynu bedd cyntedd syml gyda’r fynedfa ar yr ochr ddwyreiniol.

Mynedfa Siambr Gladdu Bryn Celli Ddu (Hawlfraint y Goron: Casgliad Ffotograffig Adran yr Amgylchedd)

Mae’r bedd cyntedd yma ymhlith yr enghraifft orau o’i fath yng Nghymru.  Mae’r cwrt blaen hir, tua 7m mewn hyd, a’r fynedfa wedi ei gorchuddio mewn carreg yn arwain at siambr polygonaidd canolog wedi ei gwneud allan o slabiau mawr.  Ar ochr ogleddol y siambr mae colofn lyfn uchel tua 1.7m mewn uchder, sydd wedi cael ei dehongli fel ‘gwarchodwraig’ y beddrod, yn arddull beddrodau Llydaweg.  Ar un o gerrig y siambr mae cerfiad patrwm troellen fach sydd mwy na thebyg o’r cyfnod Neolithig.  Fel oedd yn gyffredin i safleoedd cynhanesyddol eraill, roedd pobl yn claddu eu meirw yno er mwyn eu hamddiffyn ac yn ei ddefnyddio fel cyrchfan i ddangos parch i’w cyndeidiau. 

Cafodd ei bwysigrwydd i heuldro’r haf, pan mai’r haul yn gwawrio ac yn tywynnu lawr y cyntedd i oleuo’r siambr, ei brofi a’i gofnodi gan Amgueddfa  Genedlaethol Cymru yn 2005.  Roedd pwll canolog yn y siambr yn cynnwys carreg gerfiedig fwyaf cywrain y cyfnod Neolithig yng Nghymru ac mai’r gwreiddiol bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru gyda charreg wedi ei chastio wedi ei gosod ar y safle bellach.

Ffotograff a gymerwyd cyn 1960 yn dangos carreg cerfiedig ym Mryn Celli Ddu (Hawlfraint y Goron: CBHC)

Saif Bryn Celli Ddu yng nghanol tirwedd ddefodol a seremonïol hanesyddol ac felly mae’n safle archeolegol pwysig sy’n rhoi cipolwg inni  o fywyd a diwylliant cynhanesyddol Cymru a Phrydain.  Yn amgylchynu’r beddrod mae carnedd wedi ei lefelu gan aradr yn sefyll i’r cyfeiriad deheuol (NPRN 309540), carreg yn sefyll i’r de-orllewin (NPRN 302503) a chraig wedi ei marcio gan gwpan i’r gorllewin (NPRN 415847).  Mae cynlluniad a threfn y beddrod ac arddull y cerfiadau celf ar y cerrig yn debyg i’r rheini ym meddrod Barclodiad y Gawres yng ngorllewin Ynys Môn. (NPRN 95545).

Porwch drwy ein cronfa ddata ar-lein, Coflein, i ddarganfod mwy am y feddrod hynod hon ar Ynys Môn ac ymweld gyda ein siop ar-lein i lawrlwytho deunydd darllen am ddim am yr ynys: Anglesey: An Inventory of the Ancient Monuments in the County (eLyfr) – Siop CBHC – RCAHMW Shop

Mae Bryn Celli Ddu yng ngofal Cadw ac yn ar agor bob dydd. I ddarganfod mwy ac er mwyn gwylio’r ffilm fer sydd wedi ei animeiddio, medrwch ymweld gyda gwefan Cadw: Beddrod Siambr Bryn Celli Ddu | Cadw (llyw.cymru)

Bethan Hopkins-Williams, Swyddog Ymgysylltu â’r Cyhoedd

20/06/2024

Subscribe
Notify of
guest

Security code *Time limit exceeded. Please complete the captcha once again.

0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments

MYNNWCH Y NEWYDDION DIWEDDARAF AM DREFTADAETH CYMRU

Ymunwch â’r rhestr e-bostio i dderbyn diweddariadau rheolaidd. Mae’n rhad ac am ddim!

Tweets

0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x