Dod o hyd i fedd John Myers, llongwr o Orllewin Affrica, 105 mlynedd ar ôl ei farwolaeth

Dod o hyd i fedd John Myers, llongwr o Orllewin Affrica, 105 mlynedd ar ôl ei farwolaeth

Mae Simon Hancock, curadur Amgueddfa y Dref, Hwlffordd (un o bartneriaid Prosiect Llongau-U y Rhyfel Byd Cyntaf a arweiniwyd gan y Comisiwn Brenhinol) wedi cysylltu â ni i roi’r newyddion syfrdanol ei fod wedi dod o hyd i fedd coll John Myers (neu Meyers), llongwr o Nigeria a foddwyd pan suddwyd yr SS Falaba oddi ar arfordir Penfro ym mis Mawrth 1915.

Y Falaba ei suddo – o ddarlun gan C. B. Norton o Gasgliadau Arbennig Syr George Grey, Llyfrgelloedd Auckland, AWNS-19150422-47-2

Criwiau o longwyr croenddu a suddo’r Falaba

Yn 2016 ysgrifenasom flog yn disgrifio suddo’r deithlong SS Falaba ym 1915 pan gollwyd 104 o fywydau. Ymchwiliwyd i’r ffaith led anhysbys fod llawer o aelodau’r criwiau ar longau masnach yn y Rhyfel Byd Cyntaf yn ddu eu croen ac yn dod o drefedigaethau Prydain bryd hynny. Gan fod y rhan fwyaf ohonynt yn gweithio yn ystafelloedd injan y llongau, sef y man mwyaf peryglus pe bai llong yn cael ei tharo gan dorpido, fe gafodd llawer ohonynt eu lladd.

O adroddiad y cwêst, Haverfordwest & Milford Telegraph 31 Mawrth 1915, Papurau Newydd Cymru Arlein.

Y cwêst

Yn y cwêst i’r marwolaethau yn dilyn suddo’r Falaba, cafodd corff John Myers ei adnabod gan John Thomas, cyd-aelod o’r criw a oedd hefyd yn hanu o Nigeria, a chafodd ei gladdu ym mynwent Aberdaugleddau.

Er chwilio’n ddyfal am ei fedd, methodd y tîm llongau-U â dod o hyd iddo.

Yn y ffotograff isod dangosir yr aelodau criw a oedd wedi goroesi ar ôl i deithlong arall, yr SS Apapa, gael ei suddo gan long-U ddwy flynedd yn ddiweddarach. Fe foddodd John Thomas, y llongwr a oedd wedi goroesi suddo’r Falaba ac wedi adnabod corff John Myers, ar y llong hon ac mae wedi’i gladdu mewn mynwent ym Mangor. Gosododd Comisiwn Beddau Rhyfel y Gymanwlad garreg fedd i nodi ei fan gorffwys.

Goroeswyr yr SS Apapa y tu allan i Gartref Morwyr Stanley, Caergybi.
Carreg fedd John Thomas ym mynwent Glanadda, Bangor, a osodwyd gan Gomisiwn Beddau Rhyfel y Gymanwlad.
Roedd John Aboe o Forcados, Nigeria yn un o oroeswyr y Falaba. Credwn mai ei gerdyn llongwr o’r cyfnod ar ôl y rhyfel yw hwn. Cafodd ei ladd yn yr Ail Ryfel Byd pan suddwyd yr SS Domingo de Larrinaga gan dorpido ym 1940.

Apêl i godi cofeb i John Myers

Gobeithir codi digon o arian i brynu carreg fedd a’r tir lle mae’r bedd. Os bydd unrhyw arian ar ôl fe’i defnyddir i adnabod pobl groenddu eraill sydd â chysylltiad â sir Benfro ac i ymchwilio i’w bywydau.’

Mae Simon Hancock, a ddaeth o hyd i’r man lle claddwyd John Myers (gweler y llun), ac sydd wedi gwneud ymchwil i longwyr croenddu a llongwyr ethnig lleiafrifol ar y llongau a ddeuai i Gymru, wedi dechrau tudalen Just Giving i geisio rhoddion. Dywed Simon: ‘Gobeithir codi digon o arian i brynu carreg fedd a’r tir lle mae’r bedd. Os bydd unrhyw arian ar ôl fe’i defnyddir i adnabod pobl groenddu eraill sydd â chysylltiad â sir Benfro ac i ymchwilio i’w bywydau.’

Rhai ffeithiau

  • Y colledion: yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf fe gollodd cwmni Elder Dempster 42 long i ymosodiadau gan longau-U yr Almaen a lladdwyd 420 o’u gweithwyr; llongwyr croenddu oedd tua thraean (140) o’r rhain. Cofnodwyd eu henwau ar restr gwroniaid Elder Dempster.
  • Terfysgoedd hil: dechreuodd porthladdoeddd Lerpwl a Chaerdydd ddirywio ar ôl y rhyfel a chynyddodd diweithdra ymhlith y morwyr, gan arwain at derfysgoedd hil. Cafodd tua 2,000 o longwyr croenddu eu hanfon yn ôl i’w gwledydd rhwng 1919 a’r 1920au cynnar mewn ymdrech i dawelu’r gwrthdaro, er i lawer o rai eraill a oedd yn magu teuluoedd aros ym Mhrydain.
  • Llongwyr croenddu: Nid oedd llongwyr masnach o Affrica a fu’n gwasanaethu yn y Rhyfel Byd Cyntaf yn cael eu cydnabod yn ddinasyddion Prydeinig ac nid oedd eu teuluoedd yn gallu hawlio iawndal pe caent eu lladd. Collwyd cryn nifer ohonynt, a’r unig gydnabyddiaeth a gafodd y mwyafrif oedd enw ar Gofeb Tower Hill sy’n coffáu dynion a menywod y Llynges Fasnach a’r Llyngesau Pysgota a fu farw yn y ddau Ryfel Byd ac nad oes ganddynt fedd ond y môr.
  • Blodau ar y bedd: mewn adroddiad papur newydd ar ddathliadau’r Ymerodraeth ym Mangor ym mis Mai 1919, nodir i aelodau eglwys y Santes Fair roi blodau ar feddau dau ddyn croenddu o Upper Warwick street, Lerpwl, a laddwyd pan suddwyd yr Apapa.
  • Dirgelwch y canŵ: yr eitem fwyaf yn Amgueddfa Forwrol Llŷn yn Nefyn yw ceufad wedi’i wneud o foncyff. Yn sgil gwaith ymchwil diweddar, daethpwyd i’r casgliad ei fod yn dyddio o ddechrau’r ugeinfed ganrif a’i fod o bosibl yn un o’r canŵs a ddefnyddid gan longwyr o Orllewin Affrica i fynd ar fwrdd llongau Elder Dempster a oedd yn aros oddi ar arfordir Gorllewin Affrica. Byddid yn mynd â’r canŵs hyn ar fwrdd y llong ac yna’n eu taflu dros yr ochr cyn docio yn Lerpwl. Daethpwyd o hyd i ganŵ Nefyn yng Nghaernarfon ac mae ei hanes wedi bod yn ddirgelwch hyd yma.

Darganfyddwch fwy:

  • Darllenwch stori Jabez Massaquoi, un o oroeswyr y Falaba, a oedd hefyd yn hanu o Orllewin Affrica, a ymgartrefodd yn Stoke ac a holwyd yno ym 1967.

MisHanesPoblGroenddu: Coffáu Llongwyr Masnach o Orllewin Affrica yn y Rhyfel Byd Cyntaf

Helen Rowe, Swyddog Gwybodaeth

10/21/2020

guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments

MYNNWCH Y NEWYDDION DIWEDDARAF AM DREFTADAETH CYMRU

Ymunwch â’r rhestr e-bostio i dderbyn diweddariadau rheolaidd. Mae’n rhad ac am ddim!

Tweets

0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x