CBHC / RCAHMW > Newyddion > Dydd Gŵyl Dewi hapus – a Dydd Gŵyl Santes Non hapus yfory!
Ground view of the ruins of St. Non's Chapel.

Dydd Gŵyl Dewi hapus – a Dydd Gŵyl Santes Non hapus yfory!

Ar Fawrth 1, rydym yn dathlu Dydd Gŵyl Dewi ar draws Cymru, ond efallai hefyd y dylem gofio am ddiwrnod Santes Non yfory ar Fawrth 2.

Golygfa o’r ddaear yn dangos adfeilion Eglwys Santes Non.
Golygfa o’r ddaear yn dangos adfeilion Eglwys Santes Non.

Non oedd mam Dewi Sant (c.500-c.589), sef nawddsant cenedlaethol Cymru, sant rydym yn dathlu ar Fawrth 1 oherwydd yn draddodiadol dyma’r dyddiad sy’n cael ei ystyried fel diwrnod ei farwolaeth.  Gellir gweld y gweddillion sy’n dangos bodolaeth Non yn nhirwedd sir Benfro ar ffurf y capel bach, sef Eglwys Non, a’r ffynnon sy’n cael ei chysylltu gyda hi, ger Tyddewi, sir Benfro.  Yn ôl llenyddiaeth y cyfnod, mae’r capel wedi ei leoli ger man geni Dewi Sant. St Non’s Chapel, St Davids | Coflein

Mae eglwys Santes Non bellach yn adfail sydd o dan ofalaeth Cadw.  Mwy na thebyg, roedd yr adeilad yn wreiddiol o’r cyfnod canoloesol cynnar ac yn gyrchfan i bererinion hyd nes y Diwygiad Protestannaidd.  Ysgrifennodd yr hanesydd George Owen tua 1600, ac a oedd yn byw yng nghyfnod Elizabeth I, mai yn ystod ei oes roedd ‘bobl syml yn dal i fynd i ymweld gyda’r sant yma…yn enwedig ar Ddiwrnod Santes Non…ac yn offrymu piniau, cerrig, ac yn y blaen…wrth y ffynnon hon’.  Erbyn i Browne Willis ysgrifennu ei archwiliad o Eglwys Gadeiriol Tyddewi (1717), roedd safle’r eglwys fach wedi cael ei throi yn ardd o gennin.

Ysgrifennwyd un o’r prif ffynonellau gwybodaeth am hanes bywyd Dewi Sant gan fynach o’r enw Rhygyfarch, mab Sulien, esgob Tyddewi, a ysgrifennai yn y 11eg ganrif.  Yn ei fersiwn ef o Fuchedd Dewi, mai Rhygyfarch yn darparu gwybodaeth bwysig inni hefyd am hanes bywyd mam Dewi Sant, sef Non.  Honna’r ffynhonnell yma bod Non (a anwyd ddiwedd y 5ed ganrif) yn lleian yn lleiandy Tŷ Gwyn ger Porth Mawr, a dreisiwyd gan Sant, Brenin Ceredigion.  Yn sgil hynny, ganwyd Dewi Sant yn agos i ble sy’n cael ei adnabod heddiw fel Eglwys Non mewn lleoliad ger ochr clogwyn.  Mae’r eglwys fach yn edrych allan dros Fae Santes Non ac wedi ei leoli oddi fewn ffiniau Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro.  Mae ffynhonnell cynt, sef Bonedd y Saint, yn dweud bod Non yn ferch i Cynyr o Gaer Gawch, sir Fynwy ac mai ei mham oedd Anna, merch Uthr Pendragon, a oedd yn dad i’r Brenin Arthur.

Yn ôl yr hanes rhoddodd Non enedigaeth i Dewi adeg storm wyllt ond ei bod hi wedi ei thywynnu mewn pwll o oleuni a dywedir hefyd ei bod mewn cymaint o boen adeg yr enedigaeth hyd nes ei bod wedi cydio mewn carreg fawr gerllaw a gadael olion ei bysedd yn y graig.  Gosodwyd y graig yn ddiweddarach tu mewn seiliau allor yr eglwys.

Gerllaw gweddillion eglwys Non (i’r dwyrain) mai ffynnon sanctaidd sydd wedi ei chysegru i Non, a ymddangosodd yn syth wedi geni Dewi Sant.  Fel llawer o ffynhonnau eraill yn y gwledydd Celtaidd dywedir bod y ffynnon yn un sanctaidd a bod ganddi bwerau i wella ac iacháu.  Wedi geni Dewi, rhoddodd Non ei bywyd i Dduw ac mae hyn yn cael ei adlewyrchu mewn nifer o eglwysi ar draws Cymru sydd yn cynnwys ei henw.  Cysylltir ei henw hefyd gyda Llydaw, Dyfnaint a Chernyw. Credir ei bod yn nes ymlaen yn ei bywyd wedi mynd i Gernyw ble mae ffynnon sanctaidd a nifer o eglwysi wedi eu cysegru i Santes Non ac yn Dirinon, Llydaw honnir bod ei bedd yn gorwedd tu fewn Eglwys Santes Nonne a Sant Divi.  Yng Nghernyw adnabyddir hi fel Nonna tra yn Llydaw cyfeirir ati fel Melaria ac yng Nghymru a Llydaw mae Gŵyl Santes Non yn cael ei ddathlu ym Mawrth, Mehefin neu Orffennaf.

Mae nifer o enwau lleoedd yng Nghymru yn cynnwys enw Non, megis Llanon yng Ngheredigion a Llan-non / Llan-non, sir Gaerfyrddin a hefyd yn sir Drefaldwyn a Morgannwg.  RCAHMW | Chwilio Ein Cofnodion | Rhestr o Enwau Lleoedd Hanesyddol (cbhc.gov.uk) / Llanon – Enw a Gofnodwyd – Enwau Lleoedd Hanesyddol (cbhc.gov.uk) / Llan-non / Llannon – Prif Enw – Enwau Lleoedd Hanesyddol (cbhc.gov.uk)

Bethan Hopkins-Williams, Swyddog Cysylltiadau Cyhoeddus 

Ffotograff o’r awyr, o gyfeiriad y gogledd-orllewin, yn dangos Eglwys Santes Non.
Ffotograff o’r awyr, o gyfeiriad y gogledd-orllewin, yn dangos Eglwys Santes Non.
Golygfa o’r awyr, o’r gogledd-ddwyrain (2005), yn dangos Eglwys y Santes Non. Mae’r ffynnon fach gromennog ar ochr chwith, ar waelod y ffotograff, gydag ymwelwyr yn mynd heibio.
Golygfa o’r awyr, o’r gogledd-ddwyrain (2005), yn dangos Eglwys y Santes Non. Mae’r ffynnon fach gromennog ar ochr chwith, ar waelod y ffotograff, gydag ymwelwyr yn mynd heibio.
Golygfa o’r Cofebion Cynnar Cristnogol a ddarganfyddwyd yn Eglwys Santes Non, sir Benfro.
Golygfa o’r Cofebion Cynnar Cristnogol a ddarganfyddwyd yn Eglwys Santes Non, sir Benfro.

Llyfryddiaeth

01/03/2024

Subscribe
Notify of
guest

Security code *Time limit exceeded. Please complete the captcha once again.

0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments

MYNNWCH Y NEWYDDION DIWEDDARAF AM DREFTADAETH CYMRU

Ymunwch â’r rhestr e-bostio i dderbyn diweddariadau rheolaidd. Mae’n rhad ac am ddim!

Tweets

0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x