CBHC / RCAHMW https://cbhc.gov.uk On the Ancient and Historical Monuments of Wales Tue, 10 May 2022 12:54:05 +0000 cy hourly 1 https://wordpress.org/?v=5.9.3 Mai: Mis Mair https://cbhc.gov.uk/mai-mis-mair/ https://cbhc.gov.uk/mai-mis-mair/#respond Tue, 10 May 2022 12:51:26 +0000 https://rcahmw.gov.uk/?p=24256 Wrth i’r gwarchae ar Mariupol gyrraedd ei derfyn trasig, mae’r tristwch i’w deimlo yn fwy oherwydd bod y datblygiadau erchyll hyn yn digwydd ym mis Mai. Caiff mis Mai, wrth gwrs, ei ystyried yn fis Mair yn yr Eglwys Gatholig, sy’n cysegru’r mis cyfan i’r Fendigaid Forwyn Fair. Mae ‘Coroni Mai’ yn seremoni boblogaidd yn yr Eglwys Uniongred a’r Eglwys Gatholig. Yn ystod y seremoni, caiff eicon neu gerflun o’r Forwyn Fair ei goroni’n seremonïol yn eglwys y plwyf ar 1 Mai, er mwyn dynodi Mair yn Frenhines y Nefoedd ac yn Fam Duw. Ystyr Mariupol yn yr iaith Roegaidd yw ‘Dinas Mair’, ond roedd yn syndod dysgu mai’r Fair a anrhydeddwyd gan yr enw hwnnw mewn gwirionedd, yn ôl pob golwg, oedd y Dywysoges Maria, gwraig y Tywysog Coronog Paul a ddaeth yn Ymerawdwr Rwsia wedyn rhwng 1796 a 1801. Cafodd y ddinas ei hailenwi’n Zhdanov yn 1948 ar ôl Andrey Aleksandrovich Zhdanov, un o swyddogion uchel y Blaid Gomiwnyddol a oedd wedi’i eni yno. Mae’n drawiadol bod enw blaenorol y ddinas, sef Mariupol, wedi’i adfer mor ddiweddar â 1989, a chaiff tarddiad yr enw ei anghofio’n aml.1

Mae llawer o leoedd wedi’u henwi ar ôl Mair yn Ewrop a thu hwnt, ac mae Mariupol yn dangos y cymhlethdod sy’n perthyn i enwau lleoedd. Mae Rhestr o Enwau Lleoedd Hanesyddol Cymru y Comisiwn Brenhinol yn ganllaw i’r holl leoedd sydd wedi’u henwi ar ôl Mair yng Nghymru. Mae llawer o’r eglwysi sydd wedi’u cysegru i’r Forwyn Fair wedi rhoi eu henwau i’r pentrefi sydd wedi tyfu o’u hamgylch. O gofio’r ymgysegriad Catholig a gaed ar raddfa eang i’r Forwyn Fair yng Nghymru cyn y Diwygiad (a gaiff ei gadarnhau gan destunau megis Gwasanaeth Meir2), roedd y ffaith bod cynifer o eglwysi Marïaidd yn bodoli’n golygu bod yn rhaid cael rhyw ffordd o wahaniaethu rhyngddynt. Mewn rhai achosion, megis yn achos Llanfairfechan, gwnaed hynny drwy ddarparu disgrifiad o’r eglwys ei hun (eglwys fach y Forwyn Fair). Mewn achosion eraill, cafodd enw’r ardal leol ei roi er mwyn nodi ym mha ran o Gymru yr oedd y pentref, er enghraifft Llanfair-yng-Nghornwy ar Ynys Môn neu Lanfair Dyffryn Clwyd. Un ffordd gyffredin arall oedd cyfeirio at dopograffi’r ardal lle’r oedd yr eglwys, er enghraifft Llanfair-ar-y-bryn yn nwyrain Sir Gaerfyrddin neu Lanfair Nant-y-gof yn Sir Benfro. Mae amrywiad diddorol ar y thema hon i’w gael yn Llanbrynmair yn Sir Drefaldwyn, lle mae’r bryn yn hytrach na’r eglwys wedi’i gysegru i Mair ac yn darparu’r enw – er bod yr eglwys hefyd yn cael ei galw’n Eglwys y Santes Fair.

Gellir gweld yr un duedd mewn enwau lleoedd Saesneg, megis St Mary Hill (Eglwys Fair y Mynydd) a St Mary Church (Llan-fair) ym Morgannwg. Mae’n werth sôn hefyd am yr enw Cymraeg Llan-y-tair-mair yng Ngŵyr, sy’n coffáu Mair Magdalen, Mair gwraig yr apostol Cleoffas yn ogystal â’r Forwyn Fair.

Enghreifftiau o enwau lleoedd sy’n cynnwys Mair, wedi’u tynnu o’n rhestr ni, sef Rhestr Enwau Lleoedd Hanesyddol Cymru.
Enghreifftiau o enwau lleoedd sy’n cynnwys Mair, wedi’u tynnu o’n rhestr ni, sef Rhestr Enwau Lleoedd Hanesyddol Cymru.

Mae’r traddodiad o fynd ar bererindod i ffynhonnau sanctaidd hefyd wedi dylanwadu ar enwau lleoedd yng Nghymru, ac mae ffynhonnau o’r enw Ffynnon Fair sydd wedi’u cysegru i’r Forwyn Fair i’w cael ar hyd a lled y wlad. Hwyrach mai’r enwocaf o’r rhain yw’r ffynnon ym Mhen-rhys yn y Rhondda, y mae Nant Ffynnon Fair yn tarddu ohoni. Pen-rhys oedd un o’r safleoedd pwysicaf i bererinion cyn y Diwygiad yng Nghymru, oherwydd bod cerflun o’r Forwyn Fair wedi ymddangos yno drwy wyrth. Erbyn 1538, roedd Pen-rhys yn ddigon pwysig i Thomas Cromwell orchymyn bod y cerflun yn cael ei symud oddi yno “as secretly as might before fear of local revolt”. Yna, cafodd y cerflun ei anfon i Lundain i’w losgi.3 Yn syth ar ôl cyfnod y Diwygiad, gwnaed sawl ymgais i atgyfodi’r traddodiad o fynd ar bererindod i’r safle hwn ymhlith eraill,4 a llwyddwyd o’r diwedd i atgyfodi’r traddodiad yn 1936.

Ailddechreuwyd cysegru eglwysi i Mair ar ôl pasio’r Ddeddf Rhyddhad Pabyddion yn 1829, er enghraifft Eglwysi’r Santes Fair yng Nghaerfyrddin, Tremeirchion a Phen-y-bont ar Ogwr, yr oedd pob un ohonynt wedi’u hadeiladu erbyn 1900. Mae’r traddodiad yn parhau heddiw wrth i amryw eglwysi yn esgobaeth Mynyw gael eu henwi ar ôl Mair, er enghraifft Eglwys Mair yr Angylion a Santes Gwenfrewi yn Aberystwyth, Eglwys ‘Our Lady of the Rosary’ yn Rhydaman ac Eglwys ‘Our Lady of Perpetual Succour and St Nicholas’ yn Nhrefyclo. Mae’r enwau hyn a channoedd o enwau lleoedd Marïaidd eraill i’w gweld yn Rhestr o Enwau Lleoedd Hanesyddol Cymru.

Yn olaf, gellir nodi bod delweddau o Mair cyn cyfnod y Diwygiad yn brin iawn yng Nghymru. Fodd bynnag, cafodd delwedd drawiadol iawn ohoni ei darganfod tua 2010, wedi’i phaentio ar fur yr eil ddeheuol yn Eglwys Sant Cadog, Llancarfan. Yn y murlun, mae Mair yn bendithio San Siôr sy’n lladd y ddraig. Yn y llun, mae gan Mair wallt hir a choron ar ei phen ac mae’n gwisgo dilledyn a gaiff ei ystyried yn wisg mamolaeth dan ei mantell goch sydd wedi’i leinio ag ermin. Mae’n ymddangos bod y portread hwn o Mair yn codi ei llaw dde i fendithio yn bortread unigryw, a chaiff ei drafod yn ein llyfr diweddar am furluniau, gan Richard Suggett, Temlau Peintiedig: Murluniau a Chroglenni yn Eglwysi Cymru, 1200–1800. Bernir bod delwedd arall sydd wedi colli llawer iawn o’i lliw yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi yn bortread o Mair hefyd, ond nid oes unrhyw sicrwydd ynglŷn â hynny. I gael gwybod mwy am furluniau Eglwys Gadeiriol Tyddewi, ymunwch â ni am 2pm ar 16 Mehefin yn yr Eglwys Gadeiriol ar gyfer sesiwn Cerdded a Chlonc dan arweiniad yr awdur, Richard Suggett. Dim ond nifer gyfyngedig o docynnau sydd ar ôl ar gyfer y digwyddiad prin hwn.

Gallwch archebu eich tocyn yma:


1. Yr enw Mariupol yn cael ei drafod yn https://www.britannica.com/place/Mariupol
2. Gwasanaeth Meir, gol. gan Brynley F. Roberts (Aberystwyth: Gwasg Prifysgol Cymru, 1961).
3. Richard Suggett, Temlau Peintiedig: Murluniau a Chroglenni yn Eglwysi Cymru, 1200–1800 (RCAHMW, 2021), tt. 156-7
4. James January-McCann, ‘Exiles and Activists: A Comparison of the Counter-Reformation in Wales and Norway’, yn Northern European Reformations: Transnational Perspectives (Cham: Palgrave Macmillan, 2020), tt. 176-7

Gan Dr James January-McCann (Swyddog Enwau Lleoedd) a Nicola Roberts (Rheolwr Cyfathrebu)

]]>
https://cbhc.gov.uk/mai-mis-mair/feed/ 0
Archwilio Arfordir Cymru: Dathlu 10 Mlynedd o Lwybr Arfordir Cymru! https://cbhc.gov.uk/archwilio-arfordir-cymru-dathlu-10-mlynedd-o-lwybr-arfordir-cymru/ https://cbhc.gov.uk/archwilio-arfordir-cymru-dathlu-10-mlynedd-o-lwybr-arfordir-cymru/#respond Thu, 05 May 2022 08:00:00 +0000 https://rcahmw.gov.uk/?p=24235
Caerfai – caer bentir o’r oes haearn, Sir Benfro.

Caerfai – caer bentir o’r oes haearn, Sir Benfro.

Mae arfordir Cymru yn ymestyn am oddeutu 1,680 o filltiroedd (2,700 o gilomedrau). Ar ei hyd mae yna aberoedd eang, afonydd llanw, traethau tywod hir, clogwyni creigiog ac ynysoedd i’w gweld allan yn y môr. Mae’n arfordir sy’n enwog, yn gywir ddigon, am ei harddwch naturiol a’i olygfeydd trawiadol yn ogystal â’i gyfoeth o anifeiliaid a phlanhigion. Ond mae pobl hefyd wedi dylanwadu ar arfordir Cymru. Mae olion gweithgarwch pobl wedi goroesi yn y gweddillion archeolegol sydd i’w gweld ar hyd arfordir Cymru ac sy’n dyddio o’r cynfyd hyd heddiw.

Mewn rhai mannau lle gellir gweld gwaddodion mawn, mae’n bosibl yn llythrennol dilyn ôl troed ein cyndeidiau o’r cynfyd neu ymlwybro drwy’r bonion sy’n weddill o fforestydd sydd bellach dan y dŵr. Mewn mannau eraill mae olion llongau ar wasgar ar hyd y lan, yn ymwthio drwy’r tywod, i’n hatgoffa o’r peryglon yr oedd morwyr a theithwyr y gorffennol yn eu hwynebu. Mae strwythurau parhaol wedi’u codi ar hyd ymylon traethau: trapiau pysgod er mwyn cynaeafu cynnyrch o’r môr, neu odynau calch efallai er mwyn helpu i gael cynhaeaf gwell o’r tir. Mae yna beth wmbredd o harbwrs a phorthladdoedd ac mae bron bob bae, cilfach, cildraeth ac afon wedi’u defnyddio yn y gorffennol ar gyfer rhyw fath o weithgarwch.

Llanddwyn, Ynys Môn. Y goleudai a bythynnod y peilotiaid o’r awyr.

Llanddwyn, Ynys Môn. Y goleudai a bythynnod y peilotiaid o’r awyr.

Mae llawer o arfordir Cymru yn hygyrch i’r cyhoedd, naill ai’n uniongyrchol drwy ei draethau niferus, ei bromenadau neu’i harbwrs hanesyddol bach neu drwy gerdded Llwybr Arfordir Cymru sy’n ymestyn am 870 o filltiroedd (1,400 o gilomedrau) ac sy’n cynnig llwybr di-dor o Aber Afon Dyfrdwy yn y gogledd i Aber Afon Hafren yn y de (neu i’r gwrthwyneb os yw hynny’n well gennych!). Mae Llwybr Arfordir Cymru yn dathlu ei ben-blwydd yn 10 oed yn 2022 ar ôl cael ei agor yn swyddogol ar 5 Mai 2012.

Mae’r Comisiwn Brenhinol wedi cyfrannu i’r ap newydd sbon ar gyfer ffonau symudol, sef Crwydro Arfordir Cymru, sy’n helpu pobl i ddarganfod archeoleg arfordirol a rhynglanwol arfordir Cymru a dysgu mwy amdani. Mae’r ap yn darparu gwybodaeth am wahanol fathau o safleoedd archeolegol, o longau drylliedig i dirweddau sydd dan y dŵr, ac mae hefyd yn rhoi sylw i dros drigain o safleoedd y gellir eu cyrraedd yn hawdd o Lwybr Arfordir Cymru, gyda mwy i ddod. Mae’n defnyddio gwybodaeth a delweddau sydd ar gael ar Coflein, sef ein cronfa ddata ar-lein.

Llong ddrylliedig y ROVER, Traeth Marchros, Sir Gaerfyrddin. Un o’r safleoedd archeolegol niferus sydd yn yr ap Crwydro Arfordir Cymru.

Llong ddrylliedig y ROVER, Traeth Marchros, Sir Gaerfyrddin. Un o’r safleoedd archeolegol niferus sydd yn yr ap Crwydro Arfordir Cymru.

At hynny, mae’r ap Crwydro Arfordir Cymru yn galluogi defnyddwyr i roi gwybod am unrhyw safleoedd archeolegol newydd neu annisgwyl y maent yn eu gweld. Mae cael gwybod gan y cyhoedd pan fydd olion archeolegol yn dod i’r amlwg, neu’n ymddangos/diflannu yn sydyn, yn rhan hollbwysig o’n dull o reoli ein treftadaeth ddiwylliannol gyffredin. Wedi’r cyfan, mae 1,680 o filltiroedd yn llawer o arfordir i gadw golwg arno!

I ddathlu llwyddiant Llwybr Arfordir Cymru, y mae cannoedd o filoedd o gerddwyr o bob oed yn ei fwynhau bob blwyddyn, rydym yn cynnig disgownt pen-blwydd arbennig o 10% ar ein cyhoeddiadau arobryn, Cymru a’r Môr: 10,000 o flynyddoedd o Hanes y Môr a Wales and the Sea: 10,000 years of Welsh Maritime History. Wrth archebu o siop lyfrau ar-lein y Comisiwn Brenhinol (siop.cbhc.gov.uk), nodwch y cod LLAC10 wrth dalu. Dim ond £22.50 yw’r cyfanswm.

Gan Dr Julian Whitewright, Uwch Ymchwilydd (Arforol)

]]>
https://cbhc.gov.uk/archwilio-arfordir-cymru-dathlu-10-mlynedd-o-lwybr-arfordir-cymru/feed/ 0
Diwrnod Treftadaeth y Byd: Rhyfel a Heddwch https://cbhc.gov.uk/diwrnod-treftadaeth-y-byd-rhyfel-a-heddwch/ https://cbhc.gov.uk/diwrnod-treftadaeth-y-byd-rhyfel-a-heddwch/#respond Mon, 18 Apr 2022 09:18:10 +0000 https://rcahmw.gov.uk/?p=24198 Mae heddiw’n Ddiwrnod Treftadaeth y Byd UNESCO. Mae hefyd yn wythfed wythnos y gwrthdaro yn Wcráin. Mewn rhyfel, mae treftadaeth yn cael ei difrodi ac weithiau’n cael ei dileu yn gyfan gwbl. Gellir tybio y bydd llawer o henebion hanesyddol Wcráin yn y mannau lle mae’r rhyfel yn digwydd wedi’u difrodi, ac na fydd modd eu hatgyweirio efallai, er enghraifft yn ninas Mariupol lle nad oes dim byd ond rwbel ar ôl. Gall colli henebion hanesyddol fod yn ergyd enfawr ond gall ailgodi adeiladau a ddifrodwyd fod yn ffordd o fynegi gobaith am heddwch a fydd yn parhau. Yn ninas Mostar yn Bosnia a Herzegovina, cafodd yr hen bont a oedd yn croesi’r afon rhwng dwy ran y ddinas ei dinistrio ar 9 Tachwedd 1993. Yn dilyn hynny cafodd prosiect ei lansio i’w hailadeiladu, a chafodd y bont a ailadeiladwyd ei hagor ar 23 Gorffennaf 2004 fel symbol o heddwch, gobaith a chymod.

1.	Tu mewn trawiadol neuadd y Deml Heddwch ac Iechyd.
Tu mewn trawiadol neuadd y Deml Heddwch ac Iechyd.

Yng Nghymru mae yna adeilad anghyfarwydd ond hyfryd sydd wedi’i gysegru i’r syniad o heddwch. Yr adeilad dan sylw yw’r Deml Heddwch ac Iechyd ym Mharc Cathays, Caerdydd. Roedd yr adeilad yn ffrwyth gweledigaeth yr Arglwydd Davies o Landinam, a oedd yn wleidydd, yn ddiwydiannwr ac yn filwr yn y Rhyfel Mawr. Cafodd y Deml ei chysegru i goffáu’r rheini a fu farw yn y Rhyfel Mawr, ond roedd ganddi ddiben ymarferol hefyd, sef hyrwyddo heddwch ac iechyd. 

Blaenlun y Deml Heddwch ac Iechyd a’r portico.
Blaenlun y Deml Heddwch ac Iechyd a’r portico.

Cafodd yr adeilad siâp T neo-Sioraidd ei ddylunio gan y pensaer o Gymru, Syr Percy Thomas, a chafodd ei gwblhau ar drothwy’r Ail Ryfel Byd. Mae portico, lle mae paneli cerfiedig sy’n cynrychioli llewyrch a chyfiawnder yn cael cysgod, yn arwain at y neuadd ganolog uchel sy’n olau iawn ac sy’n cynnwys pileri o farmor du a nenfwd lliw wedi’i rannu yn baneli. Dan y deml y mae’r crypt sy’n cofio mewn llyfr coffáu cenedlaethol am y rheini a fu farw mewn rhyfel. Bob ochr i’r neuadd mae yna swyddfeydd mewn esgyll sydd â mwy nag un llawr. Heddiw, Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru sy’n gofalu am yr adeilad ac mae’n gweithio gyda chymunedau yng Nghymru i hyrwyddo camau gweithredu a gwaith dysgu er mwyn sicrhau datblygiad a heddwch rhyngwladol.

Cerflun o Gyfiawnder yn y portico.
Cerflun o Gyfiawnder yn y portico.

https://coflein.gov.uk/cy/safle/11820/

Gan Richard Suggett, Uwch-ymchwilydd

]]>
https://cbhc.gov.uk/diwrnod-treftadaeth-y-byd-rhyfel-a-heddwch/feed/ 0
Y Croeshoelio fel y caiff ei ddarlunio gan docwaith yng Nglyn Aur, Caerfyrddin https://cbhc.gov.uk/y-croeshoelio-fel-y-caiff-ei-ddarlunio-gan-docwaith-yng-nglyn-aur-caerfyrddin/ https://cbhc.gov.uk/y-croeshoelio-fel-y-caiff-ei-ddarlunio-gan-docwaith-yng-nglyn-aur-caerfyrddin/#respond Fri, 15 Apr 2022 10:46:52 +0000 https://rcahmw.gov.uk/?p=24188 Heddiw, ar Ddydd Gwener y Groglith, rydym yn coffáu’r Croeshoelio. Mae’r Croeshoelio wedi’i ddarlunio mewn llawer o wahanol gyfryngau, o baentiadau i dapestri. Fodd bynnag, roedd un o’r ffyrdd mwyaf hynod ac eithaf anghyfarwydd o ddarlunio’r Croeshoelio i’w gweld ar ffurf tocwaith mewn gardd fila fach o oes Fictoria yn Abergwili, Sir Gâr.

Mae’r ardd hon â thocwaith wedi diflannu erbyn hyn, yn anffodus, ond rydym yn gwybod amdani oherwydd cyfres o ddeuddeg cerdyn post (pedwar mewn lliw ac wyth mewn sepia neu ddu a gwyn) a gyhoeddwyd gan Mr Glyn Davies, Glyn Aur. Maent yn dangos o leiaf un ar ddeg o olygfeydd Beiblaidd gwahanol, a chawsant eu hailddarganfod gyntaf gan ein cyn-Gomisiynydd ni, Tom Lloyd, yn 1995 a’u cyhoeddi yn Llythyr Newyddion Ymddiriedolaeth Gerddi Hanesyddol Cymru (Welsh Historic Gardens Trust Newsletter), rhif 8, 1995, ‘The Garden of Eden at Abergwili’.  

Roedd y golygfeydd Beiblaidd eraill yn cynnwys Y Swper Olaf, Y Ffoi i’r Aifft, Gwledd y Brenin Herod a Phen Ioan Fedyddiwr ar Blât, Gardd Eden, Yr Angel Gwarcheidiol a’r Orymdaith i Arch Noa.

Caiff tocwaith mewn gerddi ar gardiau post o Gymru ei drafod yn llawn mewn erthygl hyfryd gan C. Stephen Briggs a Peter E. Davis yn Gerddi: The Journal of the Welsh Historic Gardens Trust, cyfrol 5 (2008–9). Mae’r erthygl yn dangos nad oedd tocwaith wedi’i gyfyngu i erddi plastai mawr a’i fod i’w weld hefyd mewn gerddi bythynnod a filas ar droad yr ugeinfed ganrif.

https://coflein.gov.uk/cy/safle/494/delweddau/?term=glyn%20aur

]]>
https://cbhc.gov.uk/y-croeshoelio-fel-y-caiff-ei-ddarlunio-gan-docwaith-yng-nglyn-aur-caerfyrddin/feed/ 0
Dathlu Santes Catrin – Gan Christopher Catling https://cbhc.gov.uk/dathlu-santes-catrin/ https://cbhc.gov.uk/dathlu-santes-catrin/#respond Tue, 05 Apr 2022 14:21:55 +0000 https://rcahmw.gov.uk/?p=24167 Wrth ddarllen llyfr gwych newydd Richard Suggett am eglwysi’r Oesoedd Canol diweddar – Temlau Peintiedig – dechreuais feddwl pam mae’r Santes Catrin (Catharine yn Saesneg, ymhlith sillafiadau eraill) mor boblogaidd. Pam mae hi, ynghyd â Sant Christopher, yn cael ei phortreadu mor aml mewn murluniau ac ar wydr lliw canoloesol?

Roedd cyltiau Sant Christopher a’r Santes Catrin wedi’u hen sefydlu yng Nghymru’r Oesoedd Canol diweddar. Yn ei llyfr Feminine Sanctity and Spirituality in Wales (Caerdydd, 2008), mae Jane Cartwright yn ymdrin â’r amrywiaeth o ffynonellau llenyddol sy’n rhoi sylw i’r Santes Catrin, gan gynnwys Buchedd Cymraeg Canol sy’n pwysleisio rhinweddau’r santes, sef doethineb, ffydd a diweirdeb, ac yn adrodd hanes ei merthyrdod, pan gafodd ei chlymu wrth olwyn bigog (digwyddiad sy’n cael ei goffáu yn enw’r tân gwyllt ‘olwyn Gatrin’). Mae Catrin a Catherine yn parhau’n enwau poblogaidd yng Nghymru.

Mae’n hawdd esbonio apêl Sant Christopher yn yr Oesoedd Canol. Ef yw nawddsant y teithiwr, a hyd yn oed heddiw fe fydd llawer o bobl yn cario delwedd ohono, ar ffurf medal neu swynogl, sy’n ei ddangos yn mynd â’r plentyn Iesu ar ei ysgwyddau wrth rydio drwy afon i ddiogelwch yr ochr arall.

Mae’n debyg bod gan bob eglwys ym Mhrydain bortread o ryw fath o Sant Christopher ar ei mur gogleddol, yn wynebu’r brif fynedfa. Mae’n amlwg felly fod mynd i’r eglwys a chyflwyno gweddi fer i Sant Christopher cyn cychwyn ar daith yn cael ei ystyried yn beth doeth i’w wneud.

Yn Eglwys y Grog Fendigedig yn Woodeaton, Swydd Rydychen, mae murlun o Sant Christopher o’r 14eg ganrif ac arysgrif mewn Ffrangeg Normanaidd arno sy’n egluro pam mae ef yno: Ki cest image verra la jur de male mort ne murra, sy’n golygu ‘Pwy bynnag sy’n edrych ar y ddelwedd hon, ni fydd yn dioddef angau cas y diwrnod hwnnw’. Ond sylwer nad yw’r arysgrif yn dweud ‘ni fydd yn marw’. Yn lle hynny mae’n cynnig y gobaith o farwolaeth dda, hynny yw, marwolaeth a fyddai’n gadael i chi edifarhau a derbyn yr eneiniad olaf gan offeiriad er mwyn sicrhau eich bod chi’n mynd o fywyd ar y ddaear i’r nefoedd neu i burdan yn hytrach nag i uffern dragwyddol.

Roedd y Santes Catrin yn boblogaidd am reswm cyffelyb. Yn ôl y Golden Legend, casgliad poblogaidd iawn o fucheddau’r saint a luniwyd tua 1260, byddai gweddïo i’r Santes Catrin adeg eich marwolaeth fwy neu lai’n sicrhau lle yn y nefoedd. Yn yr eiliadau cyn ei merthyrdod, fe weddïodd y Santes Catrin a gofynnodd i Dduw fod yn garedig wrth unrhyw un a apeliai ati hi am gymorth pan oeddynt yn marw. Cadarnhaodd llais o’r nefoedd fod lle yno i unrhyw un a ddangosai barch defosiynol at y Santes Catrin.

Efallai mewn ymgais i atgyfnerthu’r pasbort hwn i Baradwys, fe ddathlodd Robert Wodelarke ddydd gŵyl y Santes Catrin ar 25 Tachwedd 1473 drwy sefydlu coleg o offeiriaid yng Nghaergrawnt, gan orchymyn iddynt weddïo dros eu sylfaenydd bob dydd wrth gwblhau eu hastudiaethau diwinyddol. Mae Coleg y Santes Catrin yn parhau i nodi ei dydd gŵyl drwy gofio menywod a merched sy’n wynebu trais ac erledigaeth ar hyd a lled y byd. Yn 2000, fe gafodd 25 Tachwedd ei ddynodi’n swyddogol gan y Cenhedloedd Unedig yn Ddiwrnod Rhyngwladol ar gyfer Dileu Trais yn erbyn Menywod.

Mynd rownd mewn cylchoedd

Y Santes Catrin yw nawddsant nifer o gymunedau. Mae’r olwyn y cafodd ei harteithio arni ac sydd i’w gweld wrth ei hymyl mewn paentiadau a delweddau gwydr lliw yn esbonio pam mai hi’n nawddsant crefftwyr sy’n gweithio gydag olwyn (crochenwyr, nyddwyr, hogwyr cyllyll, melinyddion, seiri olwynion, gwneuthurwyr les a gwneuthurwyr rhaffau).

Ai syniad rhyw Bab o jôc oedd ei bod hi hefyd yn nawddsant ysgolheigion, addysgwyr, athronwyr, llyfrgellwyr, archifyddion, cyfreithegwyr, cyfreithwyr, pregethwyr a diwinyddion? Nid oedd neb mae’n siwr yn awgrymu bod tuedd i’r proffesiynau dysgedig hyn fynd rownd mewn cylchoedd? Na, mewn gwirionedd roedd Catrin ei hun yn cael ei pharchu am ei hysgolheictod rhagorol: fe drechodd 50 o athronwyr paganaidd mewn dadl a darbwyllodd rai ohonynt i droi i Gristnogaeth hyd yn oed, er bod hynny’n golygu y caent eu lladd.

Er ei bod hi’n wyryf ei hun a ddymunai gael Iesu’n unig yn briod, mae hi hefyd yn nawddsant merched di-briod. Byddai menywod o oedran penodol o’r enw ‘Catherinettes’, a oedd yn dal i obeithio dod o hyd i ŵr, yn nodi ei dydd gŵyl drwy orymdeithio yn y strydoedd yn gwisgo hetiau rhwysgfawr. Ni chedwir y ddefod braidd yn unochrog hon mwyach, ond bydd gwneuthurwyr hetiau yn Ffrainc yn parhau i lansio eu dyluniadau diweddaraf ar y diwrnod hwn a bydd New Orleans yn cynnal gorymdaith hetiau ar y Sul cyn Diwrnod Diolchgarwch (24 Tachwedd) y gall pobl o unrhyw oedran, rhywedd neu statws priodasol (wrth reswm) gymryd rhan ynddi bellach.

O ran y gwneuthurwyr les, mae llyfr o’r enw Cattern Cakes and Lace gan Julia Jones a Barbara Deer, sy’n trafod y bwydydd sy’n gysylltiedig â dyddiadau neilltuol yn y calendr, yn dweud wrthym y byddai cymunedau gwneud les ym Mhrydain ar un adeg yn dathlu gŵyl y Santes Catrin drwy wneud ‘Cattern Cakes’, a gâi eu sbeisio â sinamon a hadau carwe. Mae sawl rysáit ar gyfer y teisennau hyn ar y Rhyngrwyd, ond mae’r rhan fwyaf ohonynt yn methu un cam hanfodol: cyn eu pobi, mae angen torri chwyrlïad ar wyneb y toes â chyllell finiog i sicrhau bod y teisennau’n edrych fel Olwynion Catrin pan ddeuant allan o’r ffwrn.

Llwyddodd Protestaniaid ym Mhrydain i barhau â’r traddodiad hwn ar ôl y Diwygiad Protestannaidd heb gael eu cyhuddo o eilunaddoli. Yr hyn a wnaethant oedd creu’r stori bod y teisennau’n cael eu pobl er anrhydedd i wraig gyntaf Harri VIII, Catharine o Aragon, a oedd, fe honnent, yn cael ei choffáu fel noddwraig hael y fasnach les yn Lloegr.

Yn anffodus, un o effeithiau eraill y Diwygiad oedd i furluniau mewn eglwysi gael eu gwyngalchu ac i ffenestri gwydr lliw gael eu dinistrio. Y cyfan sy’n weddill bellach o’r portreadau peintiedig o’r Santes Catrin, a oedd unwaith mor gyffredin, yw darnau o liw yma ac acw, er bod llyfr Richard yn rhoi cryn sylw i un enghraifft o’r 15fed ganrif yn eglwys Llandeilo Tal-y-bont sydd bron yn gyflawn. Mae’r eglwys wedi cael ei hachub a’i hailgodi yn Amgueddfa Werin Cymru. Yn wyrthiol braidd, mae un portread arall o Santes Catrin, wedi’i beintio ar wydr, wedi goroesi yn Eglwys Sant Pedr, Hen Faesyfed. Mae’r ffenestr hon yn dangos y Santes Catrin mewn cysylltiad â bathodyn Edward IV ac mae’n ddigon posibl ei bod yn dyddio’n ôl i’w deyrnasiad ef (1462-83).

Y Santes Catrin, Eglwys Sant Teilo, Llandeilo Tal-y-bont

Y Santes Catrin, Eglwys Sant Teilo, Llandeilo Tal-y-bont. Portreadir y santes fel menyw ifanc aristocrataidd yn gwisgo coron, fel sy’n gweddu i’w statws fel tywysoges. Mae ganddi glogyn ermin, talcen ffasiynol o uchel, a chudynnau eurgoch hir o wallt sydd heb eu clymu fel arwydd o’i gwyryfdod. Y bwriad oedd ei merthyru ar yr olwyn bigog wrth ei hymyl, ond dywed y Golden Legend wrthym i honno chwalu pan gyffyrddodd â hi. Felly fe dorrwyd ei phen i ffwrdd – a dyna arwyddocâd y cleddyf yn ei llaw dde.
Y Santes Catrin, Eglwys Sant Pedr, Hen Faesyfed

Y Santes Catrin, Eglwys Sant Pedr, Hen Faesyfed. Yn y ffenestr hon o wydr peintiedig fe bortreadir Catrin fel tywysoges eto ac mae hi’n dal olwyn bigog ei merthyru. Amgylchynir ei phen coronog gan rosod gwyn mewn heuladdurn (‘en soleil’), bathodyn brenhinol Edward IV (bu farw 1483).

Lansiad Llyfr

Ymunwch â ni ar-lein am 5pm ar Ddydd Iau, 14 Ebrill 2022, ar gyfer lansiad “Temlau Peintiedig: Murluniau a Chroglenni yn Eglwysi Cymru, 1200–1800 / Painted Temples: Wallpaintings and Rood-screens in Welsh Churches, 1200–1800”. Rydym yn mawr obeithio y byddwch chi’n gallu mynychu. Fe fydd cyflwyniad byr gan yr awdur, Richard Suggett, a dangosir dwy ffilm fideo a gomisiynwyd yn arbennig, y naill am y muriau peintiedig syfrdanol a ddarganfuwyd yn ddiweddar yn Eglwys Sant Cadog, Llancarfan (ger Caerdydd), a’r llall am y murluniau a gafodd eu hachub o Eglwys Sant Teilo yn Llandeilo Tal-y-bont a’u hail-greu yn Amgueddfa Werin Cymru Sain Ffagan. Fe fydd sesiwn Cwestiynau ac Atebion hefyd.


Os hoffech fynychu:


Mae Temlau Peintiedig: Murluniau a Chroglenni yn Eglwysi Cymru, 1200–1800 / Painted Temples: Wallpaintings and Rood-screens in Welsh Churches, 1200–1800 gan Richard Suggett ar gael o’n siop ar-lein am £29.95. Disgownt o 10% i Gyfeillion a phawb sy’n mynychu’r lansiad.*

*Rhoddir y cod disgownt yn y digwyddiad

Christopher Catling, Yr Ysgrifennydd (Prif Weithredwr)

]]>
https://cbhc.gov.uk/dathlu-santes-catrin/feed/ 0