CBHC / RCAHMW https://cbhc.gov.uk On the Ancient and Historical Monuments of Wales Wed, 27 May 2020 13:43:51 +0000 cy hourly 1 https://wordpress.org/?v=5.4.1 Dewisiadau’r Staff: Hoff Luniau o’r Archif https://cbhc.gov.uk/dewisiadaur-staff-hoff-luniau-or-archif/ https://cbhc.gov.uk/dewisiadaur-staff-hoff-luniau-or-archif/#respond Wed, 27 May 2020 12:14:19 +0000 https://rcahmw.gov.uk/?p=19143 ‘Dewisiadau’r Staff’   Yn ystod yr wythnosau nesaf fe fyddwn yn dangos nifer o luniau o’r archif a ddewiswyd gan staff y Comisiwn, a fydd hefyd yn esbonio pam mae’r delweddau’n bwysig iddynt. Dyma’r tri dewis cyntaf:

Llun o’r cerflun ‘Glöwr gyda’i deulu’, dewiswyd gan Lynne Moore, Swyddog Llyfrgell ac Ymholiadau

Cerflun y Glöwr gyda’i deulu, Llwynypia
Cerflun y Glöwr gyda’i deulu, Llwynypia

Cafodd y cerflun efydd, maintioli-llawn hwn o löwr, ei wraig a’u baban ei greu gan Robert Thomas a’i ddadorchuddio ym 1993. Fe’i comisiynwyd gan Gymdeithas Ddinesig Rhondda i goffáu’r llu o gymunedau glofaol yng Nghwm Rhondda.

Mae’r ffigurau – glöwr yn ei ddillad gwaith a’i wraig yn dal baban wedi’i lapio yn ei siôl Gymreig draddodiadol – yn edrych i ffwrdd, i lawr y cwm i gyfeiriad Rhondda Fawr.

Yr hyn sy’n fy nenu at y llun hwn yw’r safle anghysbell unig o fewn y dirwedd ehangach. Safant, wedi’u castio mewn efydd, wedi’u hamgylchynu gan goncrit, mewn byd o lo; safant yn uchel yn yr awyr las ar ôl oes (iddo ef) o weithio o dan y ddaear yn y düwch tywyll.

Mae yna hiraeth i mi yn y ddelwedd hon: am yr hen ffordd o fyw, gweithio a bod yn rhan o gymuned. Mae’n ein hatgoffa i gyd o fychander ein bywydau ni ein hunain yn y tirweddau sy’n siapio ein bywydau a’n bywoliaethau, ac yn ein gosod ni yn nhreigl anochel amser. Safant ar wahân i’n bywydau ni heddiw ond maen nhw hefyd yn rhan o ffabrig y gorffennol sy’n sylfaen i’r presennol yr ydym yn byw ein bywydau ni ynddo. Mae’n gymhariaeth â heddiw – neu’n wrthgyferbyniad – mae’n ein hatgoffa o’n hanes, ac mae’n symbol i’r dyfodol. Y bod/au dynol o fewn ein dynoliaeth dorfol.

Glöwr gyda’i deulu: https://coflein.gov.uk/cy/site/419265/details/coal-miner-and-his-family-sculpture-llwynypia

Rhandiroedd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ac Ysgol Gynradd Llangybi, dewiswyd gan Helen Rowe, Swyddog Gwybodaeth

Daw fy hoff luniau o gasgliadau y bûm yn ddigon ffodus i’w catalogio – dau yn arbennig: ffotograffau’r Swyddfa Gwybodaeth Ganolog o’r 1940au i’r 1980au ac awyrluniau Aerofilms o 1919 i 1953. Ceir llawer o ddelweddau penigamp yn y casgliadau hyn sy’n adlewyrchu hanes cymdeithasol a hanes lleol, ond dyma fy ffefrynnau:

Rhandiroedd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Rhandiroedd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Mae’r awyrlun hwn o’r Llyfrgell Genedlaethol a dynnwyd ym 1932 yn gofnod arbennig iawn o gam cyntaf y gwaith adeiladu. Mae ei safle agored bryd hynny’n drawiadol, ond fel aelod o ardd gymunedol, yr hyn sydd o ddiddordeb mawr i mi yw’r rhandiroedd.

Pan ofynnais i bobl amdanynt, dywedasant eu bod ar gyfer staff y llyfrgell i dyfu llysiau yn eu hawr ginio, sy’n syniad hyfryd, ond mae mwy iddi na hynny.

Roedd John Ballinger, Llyfrgellydd cyntaf y Llyfrgell Genedlaethol, yn arddwr brwd – ef a ddarparodd y toriadau ar gyfer y gwelyau blodau cyntaf o amgylch yr adeilad ac roedd yn llywydd y Gymdeithas Cynhyrchu Bwyd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Ar ôl gwneud ychydig o ymchwil, gan fanteisio ar y wefan ddi-dâl wych Papurau Newydd Cymru Arlein, cefais wybod i’r Llyfrgell drefnu i’r tir gael ei aredig mor gynnar â 1917 fel y gallai myfyrwyr y Brifysgol dyfu tatws yno, ac iddi gynnig y tir ar gyfer rhandiroedd ym 1918. Y rheswm am hynny oedd bod prinder bwyd oherwydd ymgyrch y llongau-U. O ganlyniad yr oedd tir yn cael ei aredig ar hyd a lled Prydain er mwyn tyfu mwy o gnydau. Ym mis Ebrill 1918, adroddodd The Cambrian News fod y Llyfrgell Genedlaethol yn cynnig lleiniau 200 llathen sgwâr ac ym mis Mai fe gawsant eu palu a’u plannu.

Mae llyfrau Cofnodion Cymdeithas Gerddi a Rhandiroedd Aberystwyth, y cynhaliwyd ei chyfarfodydd yn y Llyfrgell Genedlaethol ei hun, yn cynnwys llythyrau o 1934 sy’n ymwneud â rhandiroedd y Llyfrgell. Gallwn gymryd eu bod nhw’n parhau i gael eu defnyddio yn ystod yr Ail Ryfel Byd hefyd, ac yn ôl David Jenkins, wrth roi sylwadau ar y ffotograff ar wefan Prydain Oddi Fry, cafodd y tir ei ddefnyddio gan Fridfa Blanhigion Cymru ar gyfer gwneud arbrofion ym 1937.

Gydag adfywiad ‘tyfu’ch cnydau’ch hun’ a llai o geir ar y ffyrdd, yn ogystal â mwy o weithio gartref ac argaeledd llu o adnoddau ar-lein, a fyddwn ni’n gweld rhandiroedd yn dychwelyd i’r tir hwn sydd yn awr yn faes parcio, ac a fyddai John Ballinger yn cymeradwyo?

Casgliad Aerofilms: https://coflein.gov.uk/cy/archive/6200682/details/500

Ysgol Gynradd Llangybi
Ysgol Gynradd Llangybi

Dyma un o ddau ffotograff o amser chwarae yn ysgol gynradd Llangybi o Gasgliad y Swyddfa Gwybodaeth Ganolog, a dynnwyd ym 1970. Symudais gyda’m teulu i orllewin Cymru ym 1971 ac euthum i ysgol gynradd fach iawn debyg i hon. Roedd 20 disgybl yn fy ysgol i, mewn dwy ystafell ddosbarth – y ‘rhai mawr’ a’r ‘rhai bach’, yr un fath â theulu. Ar yr adeg honno roedd y merched yn dechrau gwisgo trowsusau (fflêr) a thorri eu gwallt yn fyrrach, ac roedd gan y bechgyn wallt hirach. Felly roedd llawer llai o wahaniaeth rhyngddynt. Rydw i’n hoffi bywiogrwydd brwd y chwarae – y symud i bob cyfeiriad, egni’n cael ei ryddhau.

Cafodd ffotograffau’r Swyddfa Gwybodaeth Ganolog, sy’n dyddio o 1946 i 1984, eu hachub gan y Cofnod Henebion Cenedlaethol (Lloegr). Cafodd 1000 a rhagor o luniau du a gwyn yn ymwneud â Chymru eu hanfon i CHCC. Yn ogystal ag ysgolion, maen nhw’n dangos tai a ffyrdd newydd eu hadeiladu, golygfeydd stryd, canolfannau siopa, mosgiau, a’r gwaith adeiladu ar safleoedd mawr fel atomfa Trawsfynydd a’r ‘Mynydd Gwefru’ yn Ninorwig. Sefydlwyd y Swyddfa Gwybodaeth Ganolog ym 1946 yn olynydd i’r Weinyddiaeth Gwybodaeth a weithredai yn ystod y rhyfel. Bu’n gweithio gydag adrannau Whitehall a chyrff cyhoeddus i gynhyrchu ymgyrchoedd gwybodaeth gyhoeddus ar faterion megis iechyd ac addysg. Adnodd unigryw a gwerthfawr yw’r ffotograffau hyn sy’n gofnod o’r ffyniant a’r newidiadau cymdeithasol a fu wedi’r Ail Ryfel Byd ac sydd, yr un pryd, yn cynnig i rai ohonom atgofion am ein plentyndod.

Ysgol Llangybi: https://coflein.gov.uk/cy/site/36967/details/graigwen-llangybi-school

Casgliad y Swyddfa Gwybodaeth Ganolog: https://coflein.gov.uk/cy/archive/6210974/details/501

Sianeli cyfryngau cymdeithasol

Bydd lluniau eraill yn dilyn yn ystod yr wythnosau nesaf, yma ar y blog ac ar ein sianeli cyfryngau cymdeithasol: Facebook a Twitter.

Beth am ychwanegu’ch hoff luniau chi o Gymru a rhannu’ch storïau gyda ni? I gael ysbrydoliaeth, chwiliwch ein harchif arlein Coflein. Mae cannoedd ar filoedd o ddelweddau i’w darganfod, felly mae digon o ddewis!

]]>
https://cbhc.gov.uk/dewisiadaur-staff-hoff-luniau-or-archif/feed/ 0
Defnyddio Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru: Lleoedd yng Nghymru a hanes eich teulu https://cbhc.gov.uk/defnyddio-cofnod-henebion-cenedlaethol-cymru-lleoedd-yng-nghymru-a-hanes-eich-teulu/ https://cbhc.gov.uk/defnyddio-cofnod-henebion-cenedlaethol-cymru-lleoedd-yng-nghymru-a-hanes-eich-teulu/#respond Thu, 14 May 2020 10:46:02 +0000 https://rcahmw.gov.uk/?p=19090 Mae’r sefyllfa anodd bresennol wedi amharu ar fywydau dyddiol llawer ohonom. Ond mae hefyd yn rhoi cyfle unigryw i bobl wneud ymchwil hanesyddol i’w tŷ, eu teulu neu eu hardal leol. Yn anffodus, fel y mwyafrif o archifau, mae Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru (archif Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) ar gau ar hyn o bryd i ymwelwyr. Ond does dim rhaid i hynny fod yn rhwystr i waith ymchwil: mae digonedd o adnoddau ar gael o hyd.

Dyma’r ail mewn cyfres o flogiau, y bydd pob un ohonynt yn canolbwyntio ar bwnc hanesyddol gwahanol ac yn egluro sut y gellir ymchwilio iddynt drwy fanteisio ar ein hadnoddau ar-lein.
Y pwnc yr wythnos hon yw Hanes Teuluol.

Llun teuluol yn gysylltiedig â Chapel y Bedyddwyr Bethania, Maesteg C639546. Wedi’i ddigido fel rhan o brosiect Anghydffurfio Digidol y Comisiwn Brenhinol ar ôl ei dderbyn yn rhod
Llun teuluol yn gysylltiedig â Chapel y Bedyddwyr Bethania, Maesteg C639546. Wedi’i ddigido fel rhan o brosiect Anghydffurfio Digidol y Comisiwn Brenhinol ar ôl ei dderbyn yn rhod

Mae hanes teuluol neu achyddiaeth wedi dod yn boblogaidd iawn yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Tystysgrifau geni, priodi a marw, cyfrifiadau poblogaeth, cofnodion milwrol a chofnodion plwyfi yw bara menyn achyddiaeth ac maen nhw yn nwylo diogel Llyfrgell Genedlaethol Cymru, The National Archives ac Archifdai Sirol ymhlith sefydliadau eraill.  Bydd yr adnoddau hyn yn eich galluogi i greu siart achau’r teulu gydag enwau a dyddiadau, ond beth wedyn? I lawer o bobl, y cam naturiol nesaf yw meithrin dealltwriaeth ddyfnach o fywydau ac amgylchiadau eu hynafiaid, a dyma lle gallwn ni helpu.

Nid yw llawer o’r adeiladau a lleoedd y bu ein hynafiaid yn byw, gweithio, addoli a threulio eu hamser ynddynt yn hygyrch bellach. Efallai nad ydynt wedi goroesi treigl amser neu efallai eu bod nhw’n rhy bell i ffwrdd. Ond hygyrch neu beidio, gallwn bob amser ddysgu mwy amdanynt.

Darllen pellach:  I gael arweiniad ar sut i ymchwilio i ardaloedd yng Nghymru darllenwch ein blog ar ymchwilio i hanes lleol.

Cartrefi

Cadwn wybodaeth am nifer enfawr o dai yng Nghymu, yn enwedig rhai sydd o ddiddordeb hanesyddol neu bensaernïol, o dai gweithwyr a bythynnod i ffermdai, ac o ystadau tai cyngor i ystadau crand y gwŷr mawr. Os oedd eich cyndadau’n ddigon anffodus i fod wedi treulio amser mewn wyrcws, carchar neu elusendy, neu’n ddigon ffodus i fod wedi byw mewn plas, mae’n bosibl bod gennym ffotograffau a gwybodaeth am y safleoedd hynny. Yn yr un modd, os oeddynt yn byw mewn lle ychydig yn anarferol, yn gysylltiedig efallai â’u gweithle, fel tafarn, goleudy, ysgoldy neu fwthyn ceidwad loc, yna mae’n debyg bod cofnodion am y safleoedd hyn ar Coflein.

Gweithleoedd

Mae Coflein yn drysorfa o wybodaeth os ydych am ddarganfod mwy am y lleoedd y bu eich hynafiaid yn byw ynddynt yng Nghymru. Efallai iddynt weithio mewn chwarel lechi yng Ngwynedd neu bwll glo yn ne Cymru. Os felly, mae gennym wybodaeth helaeth am y mathau hyn o safleoedd. Mae gennym hefyd ddeunydd am safleoedd diwydiannol eraill, yn amrywio o ffatrïoedd i ierdydd llongau a rheilffyrdd. Os bu eich hynafiaid yn gweithio ar un o ffermydd niferus Cymru mae’n werth edrych ar Coflein ac ar gasgliad ardderchog Llyfrgell Genedlaethol Cymru o Fapiau Degwm wedi’u digido. Mae llawer o gofnodion yn ymwneud â siopau, swyddfeydd, caffis, gwestai a myrdd o leoedd gwaith eraill ar ein cronfa ddata ac yn ein catalog.

Chwarel y Penhyn ger Bethesda yng ngogledd Cymru oedd chwarel lechi fwyaf y byd ar un adeg. Yn ei hanterth roedd yn cyflogi tua 3,000 o weithwyr. Ffotograff C907414.
Chwarel y Penhyn ger Bethesda yng ngogledd Cymru oedd chwarel lechi fwyaf y byd ar un adeg. Yn ei hanterth roedd yn cyflogi tua 3,000 o weithwyr. Ffotograff C907414.

Addoldai

Mae gan Gymru hanes crefyddol cyfoethog a bydd llawer o hanesion teuluol yn datgelu cysylltiadau ag addoldai. Gall darganfod mwy am y lleoedd pwysig hyn ym mywydau ein hynafiaid, yn enwedig digwyddiadau allweddol fel bedyddiadau, priodasau a chladdedigaethau, fod yn hynod ddifyr a dadlennol. Chwaraeodd Anghydffurfiaeth ran amlwg ym mywyd Cymru yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg a’r ugeinfed ganrif ac mae capeli’n cael cryn sylw ar Coflein ac ar ein chwaer wefan Addoldai Cymru.  Mae gennym wybodaeth am bob capel yng Nghymru a ffotograffau o lawer ohonynt. Sut bynnag, nid capeli yw’r unig addoldai y cadwn wybodaeth amdanynt: mae eglwysi o bob enwad wedi’u cynrychioli, yn ogystal â synagogau, mosgiau ac adeiladau crefyddol eraill.

I weld detholiad o ffotograffau o’n gwahanol gasgliadau sy’n dangos Addoldai yng Nghymru, ewch i’n Horiel yma.

Y Gwasanaeth Ymholiadau

Gobeithiwn fod y blog hwn wedi’ch ysgogi i ddefnyddio ein hadnoddau i wella’ch dealltwriaeth o amgylchiadau eich cyndadau. Os oes gennych unrhyw gwestiynau am ein hadnoddau neu os angen cyngor arnoch ynghylch ble i fynd nesaf gyda’ch ymchwil, cysylltwch â ni. Mae gennym dîm profiadol iawn o staff proffesiynol, archifyddion a haneswyr i ateb eich ymholiadau. Mae aelodau’r tîm ymholiadau yn gweithio o’u cartrefi ar hyn o bryd, yr un fath â holl staff eraill y Comisiwn Brenhinol, ond maen nhw’n parhau i ateb ymholiadau newydd a gyflwynir drwy e-bost, dros y ffôn neu drwy ein gwefan.  Er na allwn gyrchu’r archif bapur, byddwn yn defnyddio ein cyfoeth o ddeunydd wedi’i ddigido a’n hadnoddau ar-lein, a phrofiad eang ac arbenigol ein staff, i ateb eich ymholiadau a’ch helpu i symud eich ymchwil yn ei flaen.

Mae croeso i bawb anfon ymholiadau atom ac ni chodir ffi; codwn dâl am gopïo deunydd archifol, am drwyddedau ac am setiau data, ac rydym yn hapus i drafod hyn gyda chi cyn i chi roi eich archeb.     

Rhodri Lewis

Gwybodaeth bellach:

Defnyddio CHCC ar gyfer Hanes Lleol:  https://rcahmw.gov.uk/using-the-national-monuments-record-of-wales-local-history-from-your-armchair/

Gweler ein taflen:  Adding Context to your Welsh Family History Darganfod Gorffennol Cymru Ar-lein: https://rcahmw.gov.uk/discovering-the-welsh-past-online/

]]>
https://cbhc.gov.uk/defnyddio-cofnod-henebion-cenedlaethol-cymru-lleoedd-yng-nghymru-a-hanes-eich-teulu/feed/ 0
‘Gwneud y Cysylltiad’: Project Newydd i Gysylltu Cofnodion Colledion Cofrestr Lloyd’s a Chofnod Henebion Cenedlaethol Cymru https://cbhc.gov.uk/gwneud-y-cysylltiad-project-newydd-i-gysylltu-cofnodion-colledion-cofrestr-lloyds-a-chofnod-henebion-cenedlaethol-cymru/ https://cbhc.gov.uk/gwneud-y-cysylltiad-project-newydd-i-gysylltu-cofnodion-colledion-cofrestr-lloyds-a-chofnod-henebion-cenedlaethol-cymru/#respond Tue, 12 May 2020 10:06:51 +0000 https://rcahmw.gov.uk/?p=19029 Mewn prosiect cyffrous newydd, bydd Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru a Sefydliad Cofrestr Lloyd’s yn defnyddio Cofnodion Colledion Cofrestr Lloyd’s/Lloyd’s Register Casualty Returns (sydd ar gael ar wefan Sefydliad Cofrestr Lloyds ac ar Internet Archive) i gyfoethogi Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru (sydd ar gael ar wefan Coflein) a chysylltu’r ddau gofnod â’i gilydd. Mae ‘Gwneud y Cysylltiad: Cofrestr Lloyd’s a Chofnod Henebion Cenedlaethol Cymru’ yn dod â dwy ffynhonnell amhrisiadwy o wybodaeth yn ymwneud â hanes morwrol Cymru at ei gilydd, gan ddarparu sylfaen a model ar gyfer ymchwil yn y dyfodol.

Mae llawer o’r llongddrylliadau a gofnodwyd yn CHCC eisoes yn cyfeirio  at Gofnodion Colledion Lloyd’s fel ffynhonnell gwybodaeth © Hawlfraint y Goron: CBHC.
Mae llawer o’r llongddrylliadau a gofnodwyd yn CHCC eisoes yn cyfeirio at Gofnodion Colledion Cofrestr Lloyd’s fel ffynhonnell gwybodaeth © Hawlfraint y Goron: CBHC.

Cofnodion Colledion Cofrestr Lloyd’s a CHCC

Mae Cofnodion Colledion Cofrestr Lloyd’s yn cofnodi’r llongau masnach cefnforol dros 100 tunnell fetrig gros sy’n cael eu colli ar hyd a lled y byd. Ers 1891, mae’r cofnodion hyn yn nodi maint, math, a chenedl pob llong a gollwyd, yn ogystal â manylion y daith a chargo’r llong. Ond y peth pwysicaf o safbwynt y prosiect hwn yw eu bod hefyd yn nodi ble y collwyd y llong. Felly gallwn bori’r cofnodion i ddod o hyd i unrhyw golledion yn nyfroedd Cymru.

Ar ôl cael hyd i golledion, caiff y manylion eu cymharu â’r cofnodion yn CHCC. Os yw’r wybodaeth yn y Cofnodion Colledion a CHCC yn wahanol, adolygir hyn, a chaiff unrhyw safleoedd newydd a welir yn y Cofnodion Colledion eu hychwanegu at CHCC. Yn bwysicaf oll, defnyddiwn hypergysylltiadau i ffeiliau PDF ar-lein y Cofnodion Colledion i wneud cofnodion safle CHCC yn fwy gwerthfawr byth. Mae hyn yn golygu bod y ffynonellau gwreiddiol amhrisiadwy hyn ar gael yn uniongyrchol i ymchwilwyr.

Cofnodir colli’r GRAMPIAN CASTLE yn y Cofnod Colledion ar gyfer 1987, t. 30 .  (Llun: AP2018_278_002 © Hawlfraint y Goron: CBHC; Cofnodion Colledion © Sefydliad Cofrestr Lloyd's)
Cofnodir colli’r GRAMPIAN CASTLE yn y Cofnod Colledion ar gyfer 1987, t. 30. (Llun: AP2018_278_002 © Hawlfraint y Goron: CBHC; Cofnodion Colledion © Sefydliad Cofrestr Lloyd’s)

Cofnod Cenedlaethol: Adnodd Rhyngwladol

Er bod y Cofnodion Colledion yn cael eu defnyddio i wella cofnod cenedlaethol, mae ganddynt arwyddocâd byd-eang. Mae llawer o ddigwyddiadau o bwys rhyngwladol, fel y Rhyfel Cyntaf rhwng China a Japan, y Rhyfel Mil Diwrnod, a’r Rhyfel rhwng Rwsia a Japan, yn ogystal â thrychinebau naturiol fel echdoriadau folcanig, yn cael eu cofnodi ynddynt. Cofnodir colledion yn holl gefnforoedd y byd, ac mewn llynnoedd hyd yn oed, ac nid ger porthladdoedd cyfarwydd yn unig.

Mae’r Rhyfel Cyntaf rhwng China a Japan yn cael ei gofnodi yn y Cofnodion Colledion (1 Gorffennaf–30 Medi, 1894, t. 6 ) lle nodir i’r KOW SHING gael ei suddo gan dorpido ac mai milwyr Chineaidd oedd ei chargo. © Sefydliad Cofrestr Lloyd's.
Mae’r Rhyfel Cyntaf rhwng China a Japan yn cael ei gofnodi yn y Cofnodion Colledion (1 Gorffennaf–30 Medi, 1894, t. 6) lle nodir i’r KOW SHING gael ei suddo gan dorpido ac mai milwyr Chineaidd oedd ei chargo. © Sefydliad Cofrestr Lloyd’s.

Mae natur ryngwladol y Cofnodion Colledion yn rhoi llongddrylliadau Cymru mewn cyd-destun byd-eang. Mae hyn yn arbennig o drawiadol yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac ar ddechrau’r ugeinfed ganrif, gan fod y cofnodion yn pwysleisio lle canolog Cymru yn economi’r byd. Byddai llongau’n dod â choed o Ganada, Mexico, Ffrainc a Phortiwgal i borthladdoedd diwydiannol Cymru, tra llifai glo o borthladdoedd de Cymru – Caerdydd, Y Barri, Casnewydd, Abertawe, Llanelli – i bedwar ban byd. Ceir cyfeiriadau at lechi o Borthmadog, tun o Bort Talbot, a choed a oedd ar ei ffordd i ierdydd adeiladu llongau Sir Aberteifi.

Câi nwyddau llai eu cludo hefyd. Roedd yr OGMORE yn hwylio i Gaerdydd gyda chargo o datws o’r Alban pan suddodd ym 1894. Cafodd y DOON ei cholli ym 1903 ar ei ffordd i Ayr a’i howld yn llawn stowt. Ond, yn achos llawer o longau, nid Cymru oedd dechrau na diwedd eu taith, ac mae rôl ein dyfroedd fel llwybr môr rhyngwladol yn hollol amlwg.

photo

Er bod saith llinell rhyngddynt, mae’r Cofnod Colledion ar gyfer 1 Gorffennaf–30 Medi 1900, t. 6  yn cofnodi’r gwrthdrawiad rhwng y GORDON CASTLE a’r STORNMARN ym Mae Ceredigion. © Sefydliad Cofrestr Lloyd’s.
Er bod saith llinell rhyngddynt, mae’r Cofnod Colledion ar gyfer 1 Gorffennaf–30 Medi 1900, t. 6 yn cofnodi’r gwrthdrawiad rhwng y GORDON CASTLE a’r STORNMARN ym Mae Ceredigion. © Sefydliad Cofrestr Lloyd’s.

I grynhoi, mae’r Cofnodion Colledion yn cynnig cyd-destun rhyngwladol ar gyfer Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru. Drwy gysylltu’r adnoddau hyn, gobeithiwn y bydd defnyddwyr yn manteisio ar y ddau ac yn meithrin dealltwriaeth well o hanes morwrol ein gwlad. Mae pob cofnod yn y Cofnodion Colledion yn adrodd stori, y mae llawer ohonynt yn drasig, a gallant fod yn fan cychwyn ar gyfer darganfod ein hanes. Y gobaith yw y bydd y prosiect hwn yn arwain at ddatblygu mwy o gysylltiadau rhwng adnoddau a sefydliadau, gan wneud hanes Cymru a’i hanes morwrol ehangach yn fwy hygyrch i bawb.

Dr Adam N. Coward, Cynorthwyydd Ymchwil Morwrol, CBHC

Y Goron sydd â’r hawlfraint i wefan Coflein a’r ddelwedd C643604 ac fe’u hatgynhyrchir gyda chaniatâd Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (CBHC), o dan awdurdod dirprwyedig Ceidwad y Cofnodion Cyhoeddus.

Cyhoeddwyd yr erthygl hon hefyd ar wefan Sefydliad Cofrestr Lloyd’s.

]]>
https://cbhc.gov.uk/gwneud-y-cysylltiad-project-newydd-i-gysylltu-cofnodion-colledion-cofrestr-lloyds-a-chofnod-henebion-cenedlaethol-cymru/feed/ 0
Y Cofnod Adeiladau Cenedlaethol: gwaddol o’r Ail Ryfel Byd https://cbhc.gov.uk/y-cofnod-adeiladau-cenedlaethol-gwaddol-or-ail-ryfel-byd/ https://cbhc.gov.uk/y-cofnod-adeiladau-cenedlaethol-gwaddol-or-ail-ryfel-byd/#respond Mon, 11 May 2020 13:54:01 +0000 https://rcahmw.gov.uk/?p=19006 Mae’n 75 mlynedd ers Diwrnod VE ac mae llawer ohonom yn meddwl unwaith eto am yr Ail Ryfel Byd. Roedd effeithiau’r Rhyfel ar y byd mor bellgyrhaeddol fel ein bod ni’n parhau i’w profi heddiw, ym mhob maes o ddiwylliant poblogaidd i gyfundrefnau diplomyddol a gwleidyddol. Nid yw’r Comisiwn Brenhinol yn eithriad, ac fe gafodd un prosiect yn arbennig yn ystod y Rhyfel ddylanwad mawr ar ei waith, er y byddai blynyddoedd lawer yn mynd heibio ar ôl Diwrnod VE cyn teimlo’i heffeithiau’n llawn.

Cadwraeth yn wyneb dinistr

Ym 1940 fe ddechreuodd y Luftwaffe fomio trefi a dinasoedd Prydain, yn ystod yr ymgyrch o’r awyr a elwid y ‘Blitz’. Ym mis Tachwedd yr un flwyddyn fe gynhaliwyd cyfarfod yn Sefydliad Brenhinol Penseiri Prydain yn Llundain i drafod yr hyn y gellid ei wneud i greu cofnod o’r bensaernïaeth hanesyddol yr oedd y cyrchoedd bomio bellach yn bygwth ei dinistrio. Y canlyniad oedd sefydlu’r Cofnod Adeiladau Cenedlaethol (NBR) yn gynnar ym 1941 – corff ar wahân gyda nifer bach o staff ymroddgar. Ei bwrpas oedd casglu a chreu arolygon ffotograffig ac wedi’u lluniadu o adeiladau hanesyddol neu bwysig yr ystyrid bod y bomio’n fygythiad iddynt, fel bod cofnod ohonynt ar gael pe caent eu dinistrio. Oherwydd maint enfawr y gwaith, cafodd rhai adeiladau eu difrodi cyn gallu eu cofnodi. Daeth y gwaith hwn yn bwysicach byth ym 1942 pan gychwynnodd y Luftwaffe ei gyrchoedd ‘Baedeker’ (wedi’u henwi ar ôl y tywyslyfrau Almaenig poblogaidd) a dargedai’n fwriadol ardaloedd ac adeiladau o werth diwylliannol.

Llun a dynnwyd ar ôl i’r bomiau ddisgyn: yn rhy hwyr i gofnodi ei gyflwr gwreiddiol ond yn ddiamau yn gofnod gwerthfawr o’r adeiladwaith ac o’r difrod a wnaed, Eglwys y Santes Fair, Abertawe. Llun o’r tu mewn yn edrych tua’r gorllewin sy’n dangos y dinistr a achoswyd gan fomiau’r gelyn ym mis Mehefin 1941. C460853.
Llun a dynnwyd ar ôl i’r bomiau ddisgyn: yn rhy hwyr i gofnodi ei gyflwr gwreiddiol ond yn ddiamau yn gofnod gwerthfawr o’r adeiladwaith ac o’r difrod a wnaed, Eglwys y Santes Fair, Abertawe. Llun o’r tu mewn yn edrych tua’r gorllewin sy’n dangos y dinistr a achoswyd gan fomiau’r gelyn ym mis Mehefin 1941. C460853.

Y gwaith yn parhau wedi’r Rhyfel

Daeth y Rhyfel yn Ewrop i ben ar Ddiwrnod Buddugoliaeth yn Ewrop, 8 Mai 1945, ond parhaodd gwaith yr NBR ymhell ar ôl hynny. Byddai’n brysur am flynyddoedd wedyn yn gwneud gwaith cofnodi hollbwysig wrth i lawer o blastai gwledig ddirywio a chael eu dymchwel ac i ardaloedd trefol a ddinistriwyd gan y bomiau gael eu hailddatblygu. Gwnaeth y gwaith hwn gyfraniad allweddol wrth i Ddeddfau Cynllunio Gwlad a Thref 1944 i 1947 gael eu llunio. Pwrpas y deddfau hyn oedd rheoli ailddatblygu ar ôl y Rhyfel a sefydlu’r broses fodern o restru adeiladau o bwys hanesyddol neu bensaernïol sy’n parhau hyd heddiw.

Cadw sy’n gyfrifol am restru adeiladau yng Nghymru bellach.  I gael mwy o wybodaeth, darllenwch y llyfryn defnyddiol: Deall Rhestru yng Nghymru

G. B. Mason

Un o aelodau mwyaf cynhyrchiol yr NBR oedd y ffotograffydd George Bernard Mason. O’r Ail Ryfel Byd hyd at y 1960au fe dynnodd oddeutu 11,000 o luniau o safleoedd ar hyd a lled Prydain. Gwnaeth lawer o’i waith yng Nghymru, lle bu’n byw ar ôl y Rhyfel. Ymddangosodd ddetholiad o’i luniau o Gymru yn Y Tu Mewn i Gartrefi Cymru / Inside Welsh Homes gan y Comisiwn Brenhinol (sydd ar gael yn awr fel eLyfr) a gellir eu gweld hefyd drwy gyrchu cronfa ddata Casgliad y Werin Cymru, yma.

Llun o G. B. Mason a’i wraig a dynnwyd yn eu cartref yn Eryri c.1950.  C489340
Enghraifft brin o ffotograffydd o flaen y camera: Llun o G. B. Mason a’i wraig a dynnwyd yn eu cartref yn Eryri c.1950. C489340

Y Cofnod Adeiladau Cenedlaethol a CBHC

Cawsai Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (a’i chwaer Gomisiynau yn yr Alban a Lloegr) ei sefydlu ymhell cyn y Rhyfel, ym 1908.  Nid yw’n syndod efallai, o ystyried bod ganddynt arbenigedd a chylchoedd gwaith cyffelyb, i’r NBR fwynhau perthynas agos â CBHC o’r cychwyn cyntaf. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, er enghraifft, fe gafodd Leonard Monroe, un o ymchwilwyr CBHC, ei secondio i’r NBR i weithio yn ne Cymru.

Ym 1963 fe gafodd cyfrifoldeb dros y Cofnod Adeiladau Cenedlaethol ei drosglwyddo’n ffurfiol i’r tri Chomisiwn Brenhinol. Cafodd yr archifau’n ymwneud â Chymru eu rhoi yng ngofal CBHC a’u cyfuno â chofnodion y Comisiwn ei hun a deunydd yn gysylltiedig â chynhyrchu’r Rhestri sirol o henebion. Ailenwyd yr archif newydd hon yn Gofnod Henebion Cenedlaethol Cymru (CHCC/NMRW).

Gall llawer o Restri cynnar CBHC gael eu llwytho i lawr am ddim fel eLyfrau o’n siop lyfrau.

Ynghyd â chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru ac Amgueddfa Cymru, daeth CHCC yn drydydd casgliad cenedlaethol Cymru. Teitl yr oedd yn ei lawn haeddu oherwydd, gyda’r Cofnod Adeiladau Cenedlaethol yn gnewyllyn iddi, gallai’r archif newydd frolio’r casgliad mwyaf o ddeunydd ffotograffig yng Nghymru.

I weld mwy o luniau’r NBR ewch i’n horiel o luniau o du mewn eglwysi adeg y rhyfel a dynnwyd oddeutu 1941-1942.

CHCC heddiw

Pwrpas Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru oedd darparu mynegai o’n holl henebion fel bod modd cyfeirio ymholwyr yn syth at y wybodaeth orau am unrhyw adeiladwaith – a llenwi’r bylchau yn y wybodaeth honno hefyd. Mae’r rôl hon yn parhau hyd heddiw, er bod y ‘mynegai’ wedi symud o gardiau mynegai papur i’n cronfa ddata ar-lein, Coflein. Ac mae ein tîm ymholiadau yn brysurach nag erioed.

Er nad oedd cynnal archif yn rhan o gylch gwaith y Comisiwn Brenhinol am 55 mlynedd gyntaf ei bodolaeth, mae CHCC wedi dod yn rhan annatod o waith CBHC. Yn gadwrfa ar gyfer gwaith y Comisiwn a chofnodion eraill, yn gartref i filiynau o ffotograffau, ac yn ffynhonnell heb ei hail o wybodaeth am amgylchedd hanesyddol Cymru. Yn waddol cadarnhaol a bythol yn deillio o ddinistr rhyfel a’r ewyllys i gadw’r hyn a fu.

Rhodri Lewis

]]>
https://cbhc.gov.uk/y-cofnod-adeiladau-cenedlaethol-gwaddol-or-ail-ryfel-byd/feed/ 0
Diwrnod VE – lluniau arbennig o ddiwedd yr Ail Ryfel Byd https://cbhc.gov.uk/diwrnod-ve-lluniau-arbennig-o-ddiwedd-yr-ail-ryfel-byd/ https://cbhc.gov.uk/diwrnod-ve-lluniau-arbennig-o-ddiwedd-yr-ail-ryfel-byd/#respond Thu, 07 May 2020 09:54:16 +0000 https://rcahmw.gov.uk/?p=18979 Ar 8 Mai 1945 fe ddaeth yr Ail Ryfel Byd i ben yn Ewrop. Amser ar gyfer dathlu oedd Diwrnod VE. Ers 1939 roedd Prydain wedi bod yn gaer rhag y gelyn. Mewn amser cymharol fyr, roedd wedi’i gweddnewid yn wersyll milwrol anferth i bob pwrpas. Yn awr roedd yn rhaid wynebu cyfnod arall o newid mawr. Dychwelodd llawer o’r dynion a menywod a oedd wedi gwasanaethu yn y lluoedd arfog i’w bywydau bob dydd.

Ond roedd peirianwaith y rhyfel – awyrennau, llongau, meysydd awyr, gwersylloedd ac ati – yno o hyd, ac roedd angen gwneud rhywbeth am yr holl weddillion hyn.

Llongau nad oedd eu hangen mwyach ger Trwyn Pennar

Trwyn Pennar, Sir Benfro
Trwyn Pennar, Sir Benfro

Mae’r awyrlun hwn, a dynnwyd gan y Llu Awyr Brenhinol uwchben Trwyn Pennar, Sir Benfro yn SM9402 (NPRN: 90546), yn dangos bron 40 o longau nad oedd eu hangen mwyach a gawsai eu rhedeg yn fwriadol i’r lan. Gellir gweld dŵr a oedd yn llifo o Goldborough Pill yn ymddolennu ar waelod y llun. Mae olion sgriwiau gyrru a llywiau’r llongau i’w gweld, a hefyd y mannau lle roedd y llongau wedi suddo ar y llaid adeg llanw isel. Mae’n ymddangos iddynt gael eu sgrapio yn Nociau’r Barri.

Awyrennau nad oedd eu hangen mwyach yn RAF Llandow

RAF Llandow, Morgannwg
RAF Llandow, Morgannwg

Yn y llun hwn o RAF Llandow a dynnwyd gan y Llu Awyr Brenhinol fe welwch amrywiaeth o awyrennau dros ben yn aros i gael eu dinistrio. Mae Nash Manor ar ben y ffrâm yn y canol.

Awyrennau yn RAF Valley yn aros i ddychwelyd i UDA

RAF Valley, Môn
RAF Valley, Môn

Yn ogystal â’i rôl weithredol yn yr Ail Ryfel Byd, câi maes awyr RAF Valley, Môn, ei ddefnyddio’n ganolfan ar gyfer anfon awyrennau bomio yn ôl i UDA. Mae’r llun hwn o 1945 yn dangos rhai o’r 2,600 o awyrennau a baratowyd ar gyfer eu taith yn ôl.

Amddiffynfeydd rhag y gelyn yn Rhydlewis

Ar ddechrau’r Ail Ryfel Byd, pan ymddangosai’n anochel y byddai’r gelyn yn ceisio goresgyn Prydain, cafodd cyfresi o linellau-atal, wedi’u cefnogi gan gaerau tanddaearol a ffosydd, eu hadeiladu ar draws Prydain. Ar ôl i’r bygythiad ddiflannu, cawsant eu hôl-lenwi, ac roedd yn llawer haws eu gweld o’r awyr. Dangosir yma ran o’r llinell rhwng Rhos a Llangeler, ychydig i’r gogledd o Rydlewis. Os yw’r amodau tywydd yn iawn, gellir gweld yr olion heddiw.

Gwersyll Carcharorion Rhyfel Island Farm

Gwersyll Carcharorion Rhyfel Island Farm
Gwersyll Carcharorion Rhyfel Island Farm

Ar ôl y rhyfel fe roddwyd bywyd newydd i hen sefydliadau milwrol drwy eu troi’n ystadau diwydiannol neu gyfleusterau hamdden; daeth rhai o feysydd awyr y Llu Awyr Brenhinol yn feysydd awyr sifil. Mae’r ffotograff yn dangos Island Farm ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Cawsai ei hadeiladu’n wreiddiol i ddarparu llety ar gyfer y gweithwyr ar y safle ROF yn Waterton gerllaw. Ond roedd yr amodau yno’n wael. Cafodd y safle ei feddiannu gan fyddin yr Unol Daleithiau nes iddynt adael i gymryd rhan yn y glaniadau D-Day. Yna fe drowyd Island Farm yn wersyll ar gyfer carcharorion rhyfel – Gwersyll 198. Ym mis Mawrth 1945 fe ddihangodd 66 o ddynion drwy ddau dwnnel. Cawsant i gyd eu dal yn weddol gyflym. Mae’r safle wedi’i ddymchwel, heblaw am Gwt 9 lle cafodd y twneli eu cloddio.

Medwyn Parry

]]>
https://cbhc.gov.uk/diwrnod-ve-lluniau-arbennig-o-ddiwedd-yr-ail-ryfel-byd/feed/ 0