The site entry for Llyn Barfog, Mynydd y Llyn (NPRN 402570) records several interesting folktales. Image AP_2011_0726.TIF, © Crown Copyright RCAHMW

Mae gan Bob Safle ei Stori gan Dr Adam N. Coward, Cynorwyydd Gwella Data

Mae’r cofnod safle ar gyfer Llyn Barfog, Mynydd y Llyn (NPRN 402570) yn sôn am sawl stori werin. Llun AP_2011_0726.TIF, © Hawlfraint y Goron CBHC
Mae’r cofnod safle ar gyfer Llyn Barfog, Mynydd y Llyn (NPRN 402570) yn sôn am sawl stori werin. Llun AP_2011_0726.TIF, © Hawlfraint y Goron CBHC

Yn ystod yr wythnosau diwethaf, bu staff y Comisiwn Brenhinol yn rhannu eu hoff luniau o gasgliad Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru, a bu eu dewisiadau’n hynod ddiddorol a difyr. Yr ydw i, fodd bynnag, wedi bod yn cael trafferth dewis fy hoff lun, i raddau gan fod cymaint o ddelweddau arbennig, ond hefyd, er bod edrych arnynt yn rhoi pleser mawr i mi, gan mai eu hapêl bennaf i mi fel hanesydd yw’r stori y tu cefn iddynt. Mae gan bob safle ei stori. Y rhain sy’n eu cysylltu â ‘diwylliant cyfoes, gwareiddiad ac amodau byw pobl Cymru’, yng ngeiriau ein Gwarant Frenhinol. Mae rhai cofnodion safle yn cofnodi storïau o’r fath yn ogystal â disgrifio nodweddion archaeolegol a phensaernïol, gan gyfoethogi ein dealltwriaeth o amgylchedd hanesyddol Cymru.

Nid yw’r ffordd y cyflwynir storïau mewn cofnodion safle yn unffurf ar draws Coflein. Mae rhai cofnodion, fel y rheiny ar gyfer Dinas Emrys a Llyn y Fan Fach, yn cyfeirio at y ffaith bod storïau’n bod. Mae cofnodion eraill yn ymdrin yn llawnach â’r storïau gwerin sy’n rhoi ystyr ddiwylliannol i’r safleoedd. Mae’r cofnod ar gyfer Cadair Idris yn crybwyll y goel bod cysgu ar y mynydd naill ai’n eich ysbrydoli neu’n eich gyrru chi’n wallgof a’r ffaith bod Evan Evans (Ieuan Brydydd Hir) (1731–1788) wedi rhoi prawf ar wirionedd y chwedl. Mae’r cofnod ar gyfer Llyn Barfog yn cyfeirio at sawl chwedl, gan gynnwys yr Afanc mytholegol a stori’r briodferch a oedd yn un o’r Tylwyth Teg. Yn yr un modd, ni fyddai’r cofnod ar gyfer Ogof Twm Siôn Cati yn gyflawn heb hanes ei phreswylydd tybiedig enwog. Fy hoff gofnod o’r math hwn yw’r un ar gyfer Ffermdy Trwyn. Adeilad sylweddol o’r ail ganrif ar bymtheg neu’r ddeunawfed ganrif yw hwn, a buasai’n adfail ymhell cyn i’r Comisiwn Brenhinol ei gofnodi, ond mae’n bwysig fel lleoliad gweithgareddau aflonyddu’r coblyn direidus ‘Pwcca’r Trwyn’.

Nid yw’r holl storïau’n rhai chwedlonol; mae rhai’n ymwneud â digwyddiadau hanesyddol diddorol. Mae’r cofnod ar gyfer Eglwys Sant Derfel, Llandderfel yn nodi’r defnydd creulon a wnaed o’r cerflun yno. Mae’r cofnod ar gyfer New Brewery, yn Llanelli , yn sôn am fenter busnes (a dial efallai) un o gyn-reolwyr Bragdy Buckley, hefyd yn Llanelli . Mae’r cofnod ar gyfer Plas Newydd, Llangollen, wrth reswm, yn adrodd hanes y boneddigesau hynod a fu’n byw yno.

Mae cofnodion safle eraill yn cofnodi’r storïau y tu ôl i’r storïau. Mae’r cofnod ar gyfer Twll Rhent y Brenin yn Llanbister, Sir Faesyfed yn cynnwys sylwadau Edward Owen, Ysgrifennydd cyntaf y Comisiwn Brenhinol, ynghylch y rheswm tebygol dros ei gynnwys yn yr Inventory of Historical Sites in Wales and Monmouthshire […] County of Radnor (1913) ac felly ar Coflein. Yn y cofnod ar gyfer Beddgelert nodir sut y cafodd y stori am gi ffyddlon Llywelyn ei haddasu a’i hyrwyddo yn y ddeunawfed ganrif er mwyn denu twristiaid. Ond un o’m hoff gofnodion yw hwnnw ar gyfer ‘Standing Stone, Abattoir, Gasworks Lane ’, sy’n rhoi disgrifiad manwl iawn o ddarganfyddiad ‘serendipitous’ yr ymhelaethir arno drwy gynnwys tipyn o wybodaeth leol. Drwy wneud hynny, rhoddir i ni hanes difyr sy’n datgelu’r cyffro o ddarganfod pethau newydd a’r awch i fanteisio ar atgofion pobl leol, sy’n nodwedd amlwg o’r Rhestri cynnar.

Dim ond rhai o’r storïau a geir yng nghofnodion safle Coflein a grybwyllir yma. Mae cofnodion am safleoedd sy’n amrywio o faenordai i dafarndai ac o gestyll i fythynnod yn tystio i ryngweithiadau diwylliannol y gorffennol. Mae’r storïau hyn yn ein helpu i ddeall beth yw amgylchedd hanesyddol Cymru mewn gwirionedd, sef lleoliad hanes Cymru.

Adam N. Coward, CBHC

06/19/2020

guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments

MYNNWCH Y NEWYDDION DIWEDDARAF AM DREFTADAETH CYMRU

Ymunwch â’r rhestr e-bostio i dderbyn diweddariadau rheolaidd. Mae’n rhad ac am ddim!

Tweets

0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x