CBHC / RCAHMW > Newyddion > Mapio’r Genedl: Uchafbwyntiau Carto-Cymru — Symposiwm Mapiau Cymru 2023
Extract from a Boundary Remark Book (1871) showing the survey of a township boundary for Buddugre in Llanarmon yn ial, but the red crosses denote it was not used on the final printed map. Image from the Ordnance Survey Collection, National Archives Kew.

Mapio’r Genedl: Uchafbwyntiau Carto-Cymru — Symposiwm Mapiau Cymru 2023

Roedd Carto-Cymru—Symposiwm Mapiau Cymru, a gynhaliwyd yn ddiweddar ac a drefnwyd gan y Llyfrgell Genedlaethol a’r Comisiwn Brenhinol, yn gyfle i gartograffwyr amatur a phroffesiynol ddod ynghyd i archwilio’r thema “Mapio’r Genedl”. Canolbwyntiwyd ar waith yr Arolwg Ordnans o’i ddechreuadau milwrol yn y 18fed ganrif a’i waith trylwyr wrth iddo arolygu pob rhan o’r wlad i rôl bresennol y sefydliad wrth iddo ddarparu ystod eang o fanylion mapio digidol yn ogystal â’r mapiau papur sy’n gyfarwydd i ni i gyd. Mae ei waith o fapio’r DU yn waith parhaus ac mae’r Arolwg Ordnans yn ailarolygu’r DU gyfan bob tair blynedd! 

Roedd y symposiwm yn gyfle i wrando ar ystod ddiddorol o gyflwyniadau a oedd yn ymchwilio i dreftadaeth gyfoethog Prydain o ran gwaith mapio, technegau arolygu arloesol a grym mapiau i gyfleu hunaniaeth genedlaethol. Wrth ganolbwyntio ar waddol cartograffig Cymru, datgelwyd manylion diddorol am dirnodau hanesyddol, ffiniau tiriogaethol a newidiadau diwylliannol a thaflwyd goleuni ar hunaniaeth Cymru sy’n esblygu.

Bu’r symposiwm hefyd yn clodfori crefft a chelfyddyd creu mapiau. Rwy’n argymell eich bod yn ymweld â Chasgliad Mapiau’r Llyfrgell Genedlaethol lle gallwch weld eitemau sy’n amrywio o’r map cyntaf erioed yn Gymraeg (1677) i ddyluniad cain ar gyfer clawr map o’r Wyddfa i dwristiaid, a luniwyd gan yr Arolwg Ordnans yn 1936.

Mewn enghraifft ddiddorol a oedd yn dangos sut y gall gwaith mapio digidol a deunydd o archif hanesyddol ddylanwadu ar ymchwil gyfoes, bu Scott Lloyd o’r Comisiwn Brenhinol yn sôn am y swyddogion terfynau (meresmen) a ffiniau plwyfi Cymru. Y swyddog terfynau, sef clerc y plwyf neu warden yr eglwys fel rheol, fyddai’n penderfynu ar ffiniau plwyfi. Yn ystod yr ymchwil a gyflawnwyd ar gyfer y prosiect Mapio Dwfn Archifau Ystadau https://mapio-dwfn-archifau-ystadau-rcahmw.hub.arcgis.com/, archwiliwyd tarddiad y ffiniau a ddangoswyd ar argraffiad cyntaf y Mapiau Cyfres Sirol 25 modfedd (1:2,500).

Dangosodd Scott sut y mae llyfrau nodiadau arolygwyr, nas cyhoeddwyd, ar gyfer detholiad o blwyfi yn y gogledd-ddwyrain yn taflu goleuni gwerthfawr ar y broses o bennu’r ffiniau hynny. O ganlyniad i’r ymchwil hon, roedd yn bosibl ail-lunio ffiniau’r hen drefgorddau, ac roedd hynny yn ei dro o gymorth i ddatgloi llawer o ddogfennau archif o’r cyfnod cyn 1800. Yn aml, byddai tystiolaeth o ffiniau trefgorddau canoloesol a amlinellwyd ar yr argraffiad cyntaf yn diflannu o argraffiadau dilynol. Roedd y wybodaeth am drefgorddau o gymorth i ddeall archifau ystadau ac fe’i gwnaeth yn bosibl creu, am y tro cyntaf erioed, set ddata fanwl o ffiniau wedi’u hail-lunio ar gyfer trefgorddau yn yr ardal hon o Gymru.

Map i dwristiaid o’r Wyddfa a’r Cylch gan yr Arolwg Ordnans, 1936.
1. Map i dwristiaid o’r Wyddfa a’r Cylch gan yr Arolwg Ordnans, 1936.
Darn allan o Lyfr Sylwadau am Ffiniau (1871) sy’n dangos arolwg o ffin trefgordd ar gyfer Buddugre yn Llanarmon-yn-Iâl, ond mae’r croesau coch yn dynodi na chafodd ei defnyddio ar y map terfynol a argraffwyd. Llun o Gasgliad 26 yr Arolwg Ordnans, Yr Archifau Gwladol.
2. Darn allan o Lyfr Sylwadau am Ffiniau (1871) sy’n dangos arolwg o ffin trefgordd ar gyfer Buddugre yn Llanarmon-yn-Iâl, ond mae’r croesau coch yn dynodi na chafodd ei defnyddio ar y map terfynol a argraffwyd. Llun o Gasgliad 26 yr Arolwg Ordnans, Yr Archifau Gwladol.
Enwau’r Syrfëwr o’r Arolwg Ordnans, y swyddog ffiniau a dynnodd sylw at y ffin a labrwr, y bu pob un ohonynt yn rhan o’r arolwg ffiniau. Llun o Gasgliad 26 yr Arolwg Ordnans, Yr Archifau Gwladol.
3. Enwau’r Syrfëwr o’r Arolwg Ordnans, y swyddog ffiniau a dynnodd sylw at y ffin a labrwr, y bu pob un ohonynt yn rhan o’r arolwg ffiniau. Llun o Gasgliad 26 yr Arolwg Ordnans, Yr Archifau Gwladol.
Llyfr Sylwadau am Ffiniau ar gyfer trefgordd Tryddyn (Treuddyn) ym mhlwyf yr Wyddgrug yn Sir y Fflint, sy’n dangos y llyfrau nodiadau gofynnol wedi’u rhifo ar gyfer manylion ffiniau o drefgorddau cyfagos. Llun o Gasgliad 26 yr Arolwg Ordnans, Yr Archifau Gwladol.
4. Llyfr Sylwadau am Ffiniau ar gyfer trefgordd Tryddyn (Treuddyn) ym mhlwyf yr Wyddgrug yn Sir y Fflint, sy’n dangos y llyfrau nodiadau gofynnol wedi’u rhifo ar gyfer manylion ffiniau o drefgorddau cyfagos. Llun o Gasgliad 26 yr Arolwg Ordnans, Yr Archifau Gwladol.
Scott Lloyd, Rheolwr Ymchwil yn y Comisiwn, yn rhoi ei anerchiad yn Carto-Cymru 2023 fis diwethaf.
5. Scott Lloyd, Rheolwr Ymchwil yn y Comisiwn, yn rhoi ei anerchiad yn Carto-Cymru 2023 fis diwethaf.

Sarah Perons, Comisiynydd

22/06/2023

Subscribe
Notify of
guest

Security code *Time limit exceeded. Please complete the captcha once again.

0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments

MYNNWCH Y NEWYDDION DIWEDDARAF AM DREFTADAETH CYMRU

Ymunwch â’r rhestr e-bostio i dderbyn diweddariadau rheolaidd. Mae’n rhad ac am ddim!

Tweets

0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x