Mis Hanes y Sipsiwn, Roma a Theithwyr: Y Gofeb Romani ar Foel y Golfa

Y Gofeb Romani i Ernest Burton, yn edrych tua’r gogledd, gyda Chwarel Crugion a Chofgolofn Rodney yn y cefndir, a Dyffryn Hafren islaw.

Y Gofeb Romani i Ernest Burton, yn edrych tua’r gogledd, gyda Chwarel Crugion a Chofgolofn Rodney yn y cefndir, a Dyffryn Hafren islaw.

 

Mae cofeb garreg ger copa Moel y Golfa yn coffáu’r pennaeth Romani, Ernest Burton. Cafodd ei hadeiladu o fwy na phum tunnell ar hugain o wenithfaen, ac o’i safle ysblennydd ar ben y bryn gellir gweld y wlad am filltiroedd o’i chwmpas.

Arysgrif goffa i Ernest Burton, Pennaeth y Romani, a fu farw 1960.

Arysgrif goffa i Ernest Burton, Pennaeth y Romani, a fu farw 1960.

 

Fel arweinydd Romani teithiai Ernest ar hyd a lled Prydain ac Iwerddon ond cafodd ei eni yng Nghymru a bu’n aros yma’n aml, yn bridio ceffylau a phrynu a gwerthu ceffylau a gwartheg. Mae’n amlwg bod ganddo berthynas agos â bryniau Breiddin gan mai ei ddymuniad oedd cael ei lwch wedi’i wasgaru arnynt ar ôl ei farwolaeth. Pan fu farw Ernest ym 1960 fe gyflawnwyd ei ddymuniad gan ei fab Uriah a wasgarodd y llwch o awyren. Ond roedd ei deulu yn awyddus i wneud mwy, a dychwelsant dair blynedd yn ddiweddarach i godi’r gofeb.

Arysgrif goffa i Uriah Burton, mab Ernest, a fu farw 5 Tachwedd, 1986.

Arysgrif goffa i Uriah Burton, mab Ernest, a fu farw 5 Tachwedd, 1986.

 

Meibion Ernest, Uriah a Hosiah, a gymerodd yr awenau. Roedd Uriah (llysenwau Hughie neu ‘Big Just’) yn ymladdwr o fri. O tua 1960 ef oedd ‘Brenin y Sipsiwn’, teitl yn dynodi’r paffiwr dyrnau noeth gorau. Etifeddwyd ei fedr fel ymladdwr gan ei wyrion, Hosea Burton, pencampwr pwysau godrwm Prydain, a Tyson Fury, cyn-bencampwr pwysau trwm y byd. Roedd gorchestion eu taid yn syfrdanol: mae plac ar y gofeb yn nodi iddo ennill pob gornest o bump oed ymlaen. Roedd ‘Big Just’ yn enwog am ei degwch hefyd. Ym 1964 fe sefydlodd safle i deithwyr yn Partington, Manceinion, a bu’n gweinyddu cyfiawnder yno ar ran y preswylwyr.

Llwyddwyd i gael tir ar gyfer y gofeb yn rhodd, ond dywedodd y contractwyr y byddai’n amhosibl codi’r adeiladwaith arfaethedig. Felly penderfynodd y teulu Burton wneud y gwaith eu hunain gyda chymorth pobl eraill, a chludwyd y blociau o wenithfaen o Swydd Dyfnaint. Ond pan ddechreuwyd ar y gwaith adeiladu, methodd llawer o’r rheiny a oedd wedi addo helpu â throi i fyny. Dywedir i’r brodyr fynd â bws drwy Brydain i nôl y dynion hyn, ac iddynt roi eu dwylo mewn gefynnau a’u gyrru i Gymru. Mewn erthygl yn The People (Tachwedd 1963) cydnabu Uriah fod hyn fwy neu lai yn gywir, er bod ei ddefnydd o’r gair ‘herwgipio’ yn gellweirus o bosibl. Fel y dywedodd, ‘roedden nhw wedi addo, a dylen nhw gadw at eu haddewid’.

Ar ôl cyrraedd Cymru, rhoddwyd lle i fyw i’r gweithwyr a darparwyd bwyd a diod. Cynigiodd y teulu Burton gyflog hyd yn oed, ond gwrthododd y rhan fwyaf ohonynt. Roedd y gwaith yn anodd a pheryglus. Cafwyd lori deunaw-olwyn ar fenthyg ond bu bron â throi drosodd oherwydd y llwybr garw a’r llethr serth. Er i’r lori gael ei hachub, ni fyddai neb yn ei gyrru wedyn heblaw am Hosiah.

Yn y diwedd cafodd yr heneb ei chwblhau: deuddeg troedfedd o wenithfaen gydag arysgrif ger y brig yn coffáu Ernest a’i wraig Dora. Ymhen blynyddoedd, ar ôl marwolaeth Uriah ym 1986, cafodd plac arall ei osod i gofio am ei fywyd, ei allu ymladd, a’i gymeriad ef: ‘a true legend in his own time … known and respected by all Gypsies and creeds’. Felly mae’r cerrig ar Foel y Golfa yn gofeb i ddwy genhedlaeth o arweinwyr Romani, yn dad a mab, ac yn un o henebion mwy anarferol Cymru.

 

Darllen Pellach:

  • Bartley Gorman gyda Peter Walsh, Bare Knuckle Fighter (Dublin: Maverick House Publishers, 2005), yn enwedig Pennod 4, ‘Big Just’.

Twitter: #GRTHM

 

Gan Adam N. Coward

06/26/2018

Leave a Reply

avatar

MYNNWCH Y NEWYDDION DIWEDDARAF AM DREFTADAETH CYMRU

Ymunwch â’r rhestr e-bostio i dderbyn diweddariadau rheolaidd. Mae’n rhad ac am ddim!

Tweets