Yr Hen Ardd Nannau, 2005

Nannau

Mae gan Nannau – lle llawer o nentydd – le diddorol ym mywyd Cymru oherwydd ei hanes hir. Mae’r tŷ wedi’i leoli tua thair milltir o Ddolgellau rhyw 700 troedfedd uwchlaw lefel y môr, ac mae wedi’i amgylchynu gan erwau o goed hynafol a llawer o fythynnod hardd.

Mae’r tŷ yn sefyll yn wag ac yn ddistaw heddiw, ond dau gan mlynedd yn ôl roedd yn ganolbwynt prysur i un o’r ystadau mwyaf yn Sir Feirionnydd. Mae gwreiddiau’r ystâd yn dyddio’n ôl i’r 12fed ganrif ac yn wahanol i Ddolgellau, y dref sirol gerllaw, roedd Nannau yn anheddiad rhydd yn yr Oesoedd Canol.

Yr Hen Ardd Nannau, 2005
Yr Ardd yn Nannau, llun a dynnwyd yn 2005

Un o’r straeon enwocaf a adroddwyd yn ei hanes hir oedd ymgais honedig Hywel Sele o Nannau i ladd ei berthynas Owain Glyndŵr. Tynnodd Hywel ei fwa i saethu carw ond trodd yn sydyn gan anelu at ei gefnder. Roedd Owain yn gwisgo crys mael neu haearn o dan ei grys a goroesodd. Yna, yn ôl yr hanes, fe laddodd Hywel Sele gan osod ei gorff mewn coeden dderw. Dros amser, daeth y dderwen hon yn adnabyddus fel Ceubren yr Ellyll, ac adroddwyd straeon ysbryd am ei phwerau nes iddi gael ei tharo gan fellten ym 1813.

Porthfa Hywel Sele a'r Bwa, 2005
Porthfa Hywel Sele a’r Bwa, 2005

Gorffennwyd y tŷ presennol gan Syr Robert Williames Vaughan (1768-1843). Cawr o ddyn a oedd yn amlwg yn mwynhau bywyd, bwyd a’r gêm a gynhyrchwyd ar ei ystâd 12,000 erw. Adeiladodd lawer o fythynnod a ffermdai mewn arddull pictiwresg, mympwyol; roedd un, er enghraifft, ar siâp hen botel inc. Roedd cloc ar borthdy Coed y Moch wedi’i osod ar chwe munud i bump – roedd yn cymryd chwe munud i fynd o’r porthdy i’r plas felly byddai hyn yn sicrhau na fyddai ymwelwyr â Nannau byth yn hwyr i de!

Porthfa Coed y Moch, tua 1910 (Casgliad Cardiau Post Peter Davis)
Porthfa Coed y Moch, tua 1910 (Casgliad Cardiau Post Peter Davis)

Mae llyfr bwydlenni o ddechrau’r 19eg ganrif wedi goroesi sy’n dangos i’r teulu fwyta’n hynod o dda trwy saethu gêm ar yr ystâd a thyfu cynnyrch yn yr ardd gegin furiog fawr hanner milltir i ffwrdd ar lethr cysgodol Moel Offrwm.

Yr Ardd yn Nannau, llun a dynnwyd yn 2005
Yr Hen Ardd Nannau, 2005

Darparodd Syr Robert waith i filwyr a oedd allan o waith ar ôl Rhyfeloedd Napoleon, yn cynnwys adeiladu dros 70 milltir o waliau ar yr ystâd. Roedd hefyd yn frwd dros adeiladu bwaon cerrig, ac mae pedwar ar yr ystâd hyd heddiw gan gynnwys y Garreg Fawr sy’n rhychwantu’r ffordd ger pentref Llanfachreth o gyfeiriad Bontnewydd. Mae yna deithiau cerdded gwych i’w cael o hyd ar yr ystâd ac yng nghyffiniau Llanfachreth, gan gynnwys Rhodfa Cynwch sy’n cynnig golygfeydd ysblennydd o aber Y Fawddach a Llyn Cynwch, a thaith gerdded o amgylch Moel Offrwm y mae ganddo gaer o’r Oes Haearn ar ei gopa. Ar ben Moel Offrwm, byddai gweithwyr yr ystâd yn tanio ‘canonau craig’ ac yn cynnau tanau i ddathlu digwyddiadau pwysig yn Nannau. Mae nifer y coed brodorol hynafol ar yr ystâd yn dyst i fuddsoddiad hirdymor teuluoedd Nanney a Vaughan. Heddiw, maent yn ychwanegu at y golygfeydd trawiadol y gall y cerddwr eu mwynhau.

Parc Nannau, 2007
Parc Nannau, 2007

Gan Dr Ywain Tomos

08/24/2020

guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments

MYNNWCH Y NEWYDDION DIWEDDARAF AM DREFTADAETH CYMRU

Ymunwch â’r rhestr e-bostio i dderbyn diweddariadau rheolaidd. Mae’n rhad ac am ddim!

Tweets

0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x