Temlau Peintiedig: Murluniau a Chroglenni yn Eglwysi Cymru, 1200–1800 / Painted Temples: Wallpaintings and Rood-screens in Welsh Churches, 1200–1800 / gan Richard Suggett

Mae llyfr gwych newydd am furluniau yn eglwysi Cymru newydd gael ei gyhoeddi gan Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru.Mae Rowan Williams, cyn Archesgob Caergaint, yn ei gyflwyniad i’r llyfr darluniedig ysblennydd hwn, yn dweud ei fod yn “trysor o arolwg o faes yn hanes diwylliant Cymru sydd wedi’i esgeuluso ers tro byd, ac mae’n un sydd i’w groesawu’n fawr.” Mae’r llyfr yn tynnu’r darllenydd i mewn i fyd eglwysi diweddar yr Oesoedd Canol a fyddai’n cael eu peintio o’r to i’r llawr â phobl, patrymau, a golygfeydd cyfarwyddiadol, weithiau â hiwmor yn ogystal â duwioldeb. Mae’r gyfrol awdurdodol hon yn dangos i ni mor fywiog a lliwgar oedd tu mewn eglwysi Cymru. Ceir ynddi astudiaethau achos sy’n ymdrin â muriau peintiedig syfrdanol Eglwys Sant Cadog, Llancarfan (ger Caerdydd), a’r murluniau a gafodd eu hachub o Eglwys Teilo yn Llandeilo Tal-y-bont a’u hail-greu â gofal mawr yn Amgueddfa Werin Cymru Sain Ffagan.

Bydd y sawl sy’n darllen y llyfr am wneud pererindod arbennig ar hyd lonydd cul a deiliog Bro Morgannwg i weld y peintiad eithriadol o fawr o San Siôr a’r Ddraig, gan feistr anhysbys, a ddarganfuwyd yn ddiweddar iawn yn Llancarfan. Mae Eglwys Llaneleu (bellach yng ngofal yr elusen Cyfeillion Eglwysi Digyfaill) ym mherfeddion cefn gwlad ger y Gelli Gandryll yn unigryw gan ei bod wedi cadw’r sgrin a byrddau peintiedig rhwng corff yr eglwys a’r gangell. Mae’r grotesgau a beintiwyd dros y gangell yn Eglwys y Santes Fair, Tal-y-llyn, yn syfrdanol a bythgofiadwy.

Adeg y Diwygiad, fe gafodd eglwysi eu gweddnewid yn weledol drwy guddio murluniau o dan haenau o wyngalch. Wrth i’r ddelwedd beintiedig gael ei disodli gan y gair peintiedig, fe drowyd tu mewn amryliw eglwysi yn ddu a gwyn yn bennaf, heblaw am ambell sblash o liw ar gerrig coffa peintiedig a’r Arfbais Frenhinol – mynegiant gweledol pwerus o’r berthynas newydd rhwng yr eglwys a’r wladwriaeth.

Mae arysgrifau ar ôl y Diwygiad yn dangos yn glir statws cynyddol y Gymraeg. Mae arlunwyr yn dod i’r amlwg fel personoliaethau wedi’u henwi yn yr ail ganrif ar bymtheg, ac yn eu plith yr oedd Thomas Jones o Henffordd ac Aberhonddu a adawodd hunangofiant mydryddol rhyfeddol (cyhoeddwyd ym 1641) a oedd yn llawn digwyddiadau picarésg.

Nid oedd gan arysgrifau le mor amlwg erbyn diwedd y ddeunawfed ganrif wrth i eglwysi ddod yn llecynnau cymdeithasol llawn dodrefn. Collodd y muriau a’r nenfydau eu lliw wrth i haen ar ben haen o wyngalch gael eu peintio ar y muriau, y tu mewn ac y tu allan. Pan ailddarganfuwyd muriau lliwgar eglwysi’r Oesoedd Canol gan bersoniaid diwylliedig yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg fe gawsant eu syfrdanu. Ond achosodd gryn ddadlau hefyd wrth i eglwyswyr, uchel ac isel, anghytuno â’i gilydd ynghylch priodoldeb lliw a delweddaeth mewn eglwysi.

Mae 275 o luniau yn y campwaith dwyieithog, fformat-mawr hwn. Mae’n gryn fargen am £29.95 yn unig o siopau llyfrau a siop ar-lein y Comisiwn Brenhinol.

Yr awdur, Richard Suggett, yw Uwch Ymchwilydd (Adeiladau Hanesyddol) y Comisiwn Brenhinol.

I gael mwy o fanylion, cysylltwch â Nicola Roberts (nicola.roberts@cbhc.gov.uk) Ffôn: 01970 621248.

Richard Suggett, Temlau Peintiedig: Murluniau a Chroglenni yn Eglwysi Cymru, 1200–1800 / Painted Temples: Wallpaintings and Rood-screens in Welsh Churches, 1200–1800 (CBHC, 2021). xii + 366 tudalen a 275 llun. £29.95. ISBN: 978-1-871184-58-7.

Rhagair gan y Gwir Barchedig a’r Gwir Anrhydeddus Rowan Williams.

Delweddau

  1. Y grotesgau peintiedig dros gangell Eglwys y Santes Fair, Tal-y-llyn, ar glawr y llyfr.
  2. Peintiad hynod fanwl o San Siôr, ei geffyl, a’r ddraig gan feistr anhysbys.
  3. Y Forwyn Fair mewn gwisg beichiogrwydd o les yn bendithio San Siôr.
  4. Wyneb Santes Catrin yn dod i’r golwg wrth dynnu haenau o wyngalch.
  5. Trachwant gyda hambwrdd o arian yn cael ei dwymo gan anadl tanllyd y ddraig.
  6. Eglwys ganoloesol Sant Cadog, Llancarfan.
  7. Piod yn ymlid tylluan (diogi a doethineb) yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi.
  8. Panel peintiedig yn Eglwys Sant Eilian, Llaneilian-yn-Rhos, Sir Ddinbych yn dangos pwyso’r eneidiau.
  9. Sgrin beintiedig yn dangos y lliwiau gwreiddiol yn Llaneleu, Sir Frycheiniog.
Y grotesgau peintiedig dros gangell Eglwys y Santes Fair, Tal-y-llyn, ar glawr y llyfr
1. Y grotesgau peintiedig dros gangell Eglwys y Santes Fair, Tal-y-llyn, ar glawr y llyfr.
Peintiad hynod fanwl o San Siôr, ei geffyl, a’r ddraig gan feistr anhysbys
2. Peintiad hynod fanwl o San Siôr, ei geffyl, a’r ddraig gan feistr anhysbys.
Y Forwyn Fair mewn gwisg beichiogrwydd o les yn bendithio San Siôr
3. Y Forwyn Fair mewn gwisg beichiogrwydd o les yn bendithio San Siôr.
Wyneb Santes Catrin yn dod i’r golwg wrth dynnu haenau o wyngalch
4. Wyneb Santes Catrin yn dod i’r golwg wrth dynnu haenau o wyngalch.
Trachwant gyda hambwrdd o arian yn cael ei dwymo gan anadl tanllyd y ddraig
5. Trachwant gyda hambwrdd o arian yn cael ei dwymo gan anadl tanllyd y ddraig.
Eglwys ganoloesol Sant Cadog, Llancarfan
6. Eglwys ganoloesol Sant Cadog, Llancarfan.
Piod yn ymlid tylluan (diogi a doethineb) yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi
7. Piod yn ymlid tylluan (diogi a doethineb) yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi.
Panel peintiedig yn Eglwys Sant Eilian, Llaneilian-yn-Rhos, Sir Ddinbych yn dangos pwyso’r eneidiau
8. Panel peintiedig yn Eglwys Sant Eilian, Llaneilian-yn-Rhos, Sir Ddinbych yn dangos pwyso’r eneidiau.
Sgrin beintiedig yn dangos y lliwiau gwreiddiol yn Llaneleu, Sir Frycheiniog
9. Sgrin beintiedig yn dangos y lliwiau gwreiddiol yn Llaneleu, Sir Frycheiniog.

CBHC biau’r hawlfraint i bob llun: © Hawlfraint y Goron: Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (CBHC).

12/13/2021

guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments

MYNNWCH Y NEWYDDION DIWEDDARAF AM DREFTADAETH CYMRU

Ymunwch â’r rhestr e-bostio i dderbyn diweddariadau rheolaidd. Mae’n rhad ac am ddim!

Tweets

0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x