CBHC / RCAHMW > Newyddion > ‘The Matchless Orinda’, Katherine Philips (1632–1664): Hanes Cwiyr o Gymru
The ruins of Llantrithyd Place, family of Katherine Philips’s close friend Mary Aubrey.

‘The Matchless Orinda’, Katherine Philips (1632–1664): Hanes Cwiyr o Gymru

Os chwiliwch chi yn y Bywgraffiadur Cymreig am fanylion y bardd Katherine Philips o Aberteifi, fe welwch ei bod yn y cefndir ac y sonnir amdani fel ail wraig James Philips (1594–1675) AS, o Briordy Aberteifi. Ond roedd Katherine Philips yn fwy o lawer na hynny, ac erbyn hyn mae’n fwy adnabyddus na’i gŵr ac yn enwog yn ei rhinwedd ei hun fel y bardd benywaidd cyntaf o bwys o Brydain.

Fel bardd, mae Katherine Philips yn fwyaf adnabyddus am ei cherddi ar y thema cyfeillgarwch, a gâi eu rhannu yn ei Chymdeithas Gyfeillgarwch, sef cylch a oedd yn seiliedig ar y model a wnaed yn ffasiynol gan Henrietta Maria, gwraig Ffrengig Charles I. Roedd gan aelodau’r Gymdeithas enwau rhamantaidd, ac wrth yr enwau hynny y byddent yn adnabod ei gilydd. Enw Katherine oedd ‘Orinda’ ac enwau ei dwy ffrind agosaf o Gymru, Anne Owen (1633–1692) a Mary Aubrey, oedd ‘Lucasia’ a ‘Rosania’.

Yn 1662 teithiodd Katherine i Ddulyn lle cwblhaodd gyfieithiad o’r ddrama Pompée gan Pierre Corneille, a gafodd ei chynhyrchu’n llwyddiannus dros ben y flwyddyn ganlynol (1663) yn Theatr Smock Alley yn Nulyn a’i chyhoeddi yn nes ymlaen dan y teitl Pompey (1663). Roedd menywod eraill wedi cyfieithu neu wedi ysgrifennu dramâu, ond cyfieithiad Katherine o Pompée oedd y fersiwn cyntaf mewn odl o drasiedi Ffrangeg yn Saesneg, a’r ddrama Saesneg gyntaf i’w hysgrifennu gan fenyw a’i pherfformio ar lwyfan proffesiynol.

Yn dilyn ei marwolaeth gynnar yn 1664 oherwydd y frech wen, cafodd argraffiad awdurdodedig o’i cherddi ei gyhoeddi yn 1667 dan y teitl, Poems by the Most Deservedly Admired Mrs. Katherine Philips, the Matchless Orinda. Roedd yr argraffiad hwnnw’n cynnwys ei chyfieithiadau o waith gan awduron a oedd yn ysgrifennu yn Ffrangeg a Lladin. Wrth ysgrifennu yn Theatrum poetarum (1675) roedd Edward Phillips, nai John Milton, yn gosod Katherine Philips ymhell uwchlaw un o’i chyfoedion enwog, y dramodydd Aphra Behn, mewn rhestr o feirdd o bwys o bob cyfnod a gwlad, ac yn disgrifio Katherine fel a ganlyn: “the most applauded…Poetess of our Nation”.

Pylodd ei henw da, ond cafodd ei darganfod a’i gwerthfawrogi o’r newydd ddiwedd yr ugeinfed ganrif. Mae llawer o drafod wedi bod am rywioldeb Katherine ac am natur ei cherddi. Yn ei llyfr arloesol, Forbidden Lives: LGBT Stories from Wales (Seren Books, 2017), mae Norena Shopland yn esbonio fel a ganlyn: ‘regardless of Katherine’s own sexual orientation they are the first British poems which express same-sex love between women’.

Byddai Mary Aubrey (Rosania) o deulu Llantriddyd ym Morgannwg, ac Anne Owen (Lucasia) o Landshipping yn Sir Benfro, yn cael eu cyfarch yn aml yng ngherddi Katherine. Heb os, mae ei phortreadau o gyfeillgarwch menywod yn ddwys, a hyd yn oed yn angerddol. Byddai Katherine bob amser yn mynnu bod y cyfeillgarwch hwnnw’n gyfeillgarwch platonig, a byddai’n disgrifio ei chydberthnasau fel eneidiau’n cyfarfod (“meeting of souls,” fel yn y llinellau “To my Excellent Lucasia, on our Friendship”:

‘For as a watch by art is wound
To motion, such was mine;
But never had Orinda found
A soul till she found thine;

Which now inspires, cures, and supplies,
And guides my darkened breast;
For thou art all that I can prize,
My joy, my life, my rest.’

Yn ddiweddar, mae pobl wedi bod yn dyfalu a allai ei gwaith gael ei ddisgrifio fel gwaith lesbiaidd. Dyma a ddywed Norena Shopland yn ei phennod am ‘The Welsh Sappho’: ‘Katherine’s passion first for Mary Aubrey and then Anne were undeniable.’ Yn ei barn hi: ‘if written today her poems would be defined as lesbian or homoerotic, and her relationships with both women far exceed the criteria for “romantic friendship”.’ Ychwanega wedyn: ‘How far their friendships went we will never know.’

Mae cerddi a llythyrau Katherine yn aml yn cyfeirio at Aberteifi a’r cyffiniau. Bydd y sawl sy’n hoff iawn o farddoniaeth Katherine yn meddwl tybed faint o’r Aberteifi yr oedd Katherine yn gyfarwydd â hi sy’n dal i fodoli heddiw. Mae patrwm y strydoedd a ddarlunnir yng nghynllun Speed o Aberteifi (1610) yn dal yn gyfarwydd, er bod y rhan fwyaf o’r tai wedi’u hailadeiladu. Y castell yw’r nodwedd fwyaf amlwg o hyd wrth nesáu at y dref dros y bont dros afon Teifi. Mae Eglwys y Santes Fair, lle byddai Katherine wedi addoli, yn dal i sefyll. Roedd Katherine yn byw yn Nhŷ’r Priordy wrth ymyl yr eglwys. Tan yn ddiweddar, Tŷ’r Priordy oedd Ysbyty Coffa Aberteifi. Roedd yr ysbyty’n cynnwys tŷ ysblennydd a ddyluniwyd gan John Nash. Y tŷ hwn oedd yr un a godwyd yn lle tŷ Katherine. Ysgrifennodd Emily Pritchard (Olwen Powys) hanes Tŷ’r Priordy – Cardigan Priory in the Olden Days (1904) – gan honni mai seler Tŷ’r Priordy oedd seleri’r hen dŷ o’r 17eg ganrif a’r Priordy Benedictaidd cynharach. Mae’r ysbyty wedi cau erbyn hyn, a rhoddwyd caniatâd i’w droi yn fflatiau. Ni allwn ond gobeithio na fydd y datblygiad newydd yn anghofio am Katherine Philips.

Golygfa o’r awyr o Ysbyty Coffa Aberteifi (ffotograff o Dŷ’r Priordy ac Eglwys y Santes Fair a dynnwyd yn 2007).
Golygfa o’r awyr o Ysbyty Coffa Aberteifi (ffotograff o Dŷ’r Priordy ac Eglwys y Santes Fair a dynnwyd yn 2007).
Golygfa o Eglwys y Santes Fair yn y 19eg ganrif.
Golygfa o Eglwys y Santes Fair yn y 19eg ganrif.
Tŷ’r Priordy gan John Nash wedi’i ail-greu, allan o gyhoeddiad CBHC, John Nash, Pensaer yng Nghymru/Architect in Wales (1995).
Tŷ’r Priordy gan John Nash wedi’i ail-greu, allan o gyhoeddiad CBHC, John Nash, Pensaer yng Nghymru/Architect in Wales (1995).
Adfeilion Llantrithyd Place, cartref teulu Mary Aubrey, ffrind agos Katherine Philips.
Adfeilion Llantrithyd Place, cartref teulu Mary Aubrey, ffrind agos Katherine Philips.
Safle Landshipping House, sy’n dangos cloddwaith y gerddi coll a fyddai wedi bod yn gyfarwydd i Katherine Philips oherwydd ei chyfeillgarwch agos â Mary Owen.
Safle Landshipping House, sy’n dangos cloddwaith y gerddi coll a fyddai wedi bod yn gyfarwydd i Katherine Philips oherwydd ei chyfeillgarwch agos â Mary Owen.

17/02/2023

Subscribe
Notify of
guest

Security code *Time limit exceeded. Please complete the captcha once again.

0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments

MYNNWCH Y NEWYDDION DIWEDDARAF AM DREFTADAETH CYMRU

Ymunwch â’r rhestr e-bostio i dderbyn diweddariadau rheolaidd. Mae’n rhad ac am ddim!

Tweets

0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x