Unig Gwrt Llawbel pwrpasol y DU

Llun o Gwrt Pêl-law Nelson a dynnwyd ym 1965. Llun: DI2009_0719

Llun o Gwrt Pêl-law Nelson a dynnwyd ym 1965. Llun: DI2009_0719

 

Cwrt Pêl-law Nelson, Morgannwg

Caiff pêl-law ei chwarae drwy ddefnyddio’r llaw i daro pêl galed mewn casyn o ledr yn erbyn ochr tŷ neu eglwys neu, o’r 18fed ganrif ymlaen, mewn cwrt ac iddo gefn agored. Byddai hwnnw fel rheol yn ymyl tafarn. Câi’r gamp ei chwarae o flaen tyrfaoedd i ennill gwobrau ariannol a byddai yno fetio brwd. Mae’n amlwg bod gêm fwy aristocrataidd yr ‘Eton fives’ a gâi ei chwarae mewn ysgolion gramadeg yng Nghymru yn wahanol iawn iawn i’r gêm bêl-law a chwaraeid gan y dosbarth gweithiol – yn broffesiynol, yn aml – ar hyd a lled Morgannwg yn bennaf.

Câi’r bêl ei tharo â chledr y llaw yn erbyn y wal flaen cyn ac ar ôl iddi daro’r llawr unwaith. Yr oedd chwarae’r gêm yn debyg i chwarae sboncen heb racedi, a’r nod oedd cadw’r bêl allan o gyrraedd y gwrthwynebydd ond y tu mewn i derfynau’r cwrt. Âi’r chwarae yn ei flaen tan i gystadleuydd fethu â dychwelyd y bêl. Câi’r sgoriau eu marcio ar y wal ffrynt.

Yn Nelson, Morgannwg, câi’r gêm ei chwarae gyntaf yn erbyn wal wastad tafarn y Nelson (y Village Inn erbyn hyn). Tua 1860, cododd landlord tafarn y Royal Oak gerllaw gwrt pwrpasol i geisio denu cwsmeriaid y Nelson. Efallai i’r mewnfudwyr o Iwerddon a oedd wrthi’n adeiladu Rheilffyrdd y Great Western (y lein o Pontypool Road i Gastell-nedd) a’r Taff Vale – dwy lein a redai drwy’r pentref – gyfrannu at gynllunio’r cwrt (camp dosbarth-gweithiol oedd ac yw pêl-law yn Iwerddon a châi ei chwarae mewn llawer ‘ale fawr’ a fesurai 60’ wrth 30’).

Cwrt y Nelson fu’r un enwocaf o 1880 tan yr Ail Ryfel Byd a chynhelid twrnamaint blynyddol yno o fis Mai tan fis Awst. Byddai llawer o fetio’n digwydd. Ym 1913 codwyd rhwydi gwifrau yno ar ôl i Orsaf yr Heddlu gael ei chodi gerllaw ym 1910. Delir i chwarae pêl-law yno hyd heddiw.

 

Llun o Gwrt Pêl-law Nelson a dynnwyd ym mis Medi 2000. Llun: DI2009_0986

Llun o Gwrt Pêl-law Nelson a dynnwyd ym mis Medi 2000. Llun: DI2009_0986

 

 

Cysylltau:
Pêl-llaw: gêm y bobl
Cwrt Pêl-law Nelson, Morgannwg
Pêl-law – y gêm genedlaethol ‘goll’

01/27/2011

Leave a Reply

avatar

MYNNWCH Y NEWYDDION DIWEDDARAF AM DREFTADAETH CYMRU

Ymunwch â’r rhestr e-bostio i dderbyn diweddariadau rheolaidd. Mae’n rhad ac am ddim!

Tweets