Yr 20fed Ganrif – Rhoddodd Llyfrgelloedd Rym i Ni!

O ganlyniad i haelioni eithriadol Andrew Carnegie, roedd nifer o drefi Cymru erbyn dechrau’r 20fed ganrif yn berchen ar adeiladau trawiadol lle gellid benthyca llyfrau a darllen papurau newydd yn rhad ac am ddim. Fodd bynnag, roedd cynghorau tref yn aml yn pryderu am y gost i’r trethdalwr a byddai ardaloedd gwledig fel rheol yn colli allan. Ym 1919, arweiniodd penderfyniad llywodraeth Lloyd George i greu gwlad addas i’n dewrion yn sgil trawma’r Rhyfel Byd Cyntaf at Ddeddf Llyfrgelloedd Cyhoeddus a roddodd gyfrifoldeb dros lyfrgelloedd cyhoeddus yn nwylo’r cynghorau sir. Am y tro cyntaf, ariannwyd gwasanaethau llyfrgell ledled Cymru a rhoddwyd cynnig ar syniadau newydd megis defnyddio llyfrgelloedd teithiol ac addasu neuaddau pentref mewn cymunedau gwledig.

Neuadd Gyhoeddus, Llyfrgell a Sefydliad Llanfair Caereinion a agorwyd ym 1913

Dylanwadodd y syniad o ‘Gymru’ fel cenedl gyda’i sefydliadau ei hun ar y ffordd y bu pobl yn trafod dyfodol llyfrgelloedd. Ym 1930, anogwyd y cynghorau sir gan Syr William Llewelyn Davies, y Llyfrgellydd Cenedlaethol ar y pryd, i gydweithio ar greu catalog cenedlaethol o lyfrau er mwyn gallu eu rhoi ar fenthyg ar draws Cymru. Ym 1931, sefydlwyd cangen Gymreig y Gymdeithas Llyfrgelloedd. Yn ogystal, rhoddodd diwedd yr Ail Ryfel Byd ysgogiad newydd i ddarparu cyfleoedd i bobl elwa ar ddosbarthiadau nos a digwyddiadau diwylliannol mewn llyfrgelloedd.

Y cyfnod o ganol y 1950au hyd at y 1970au oedd oes aur llyfrgelloedd cyhoeddus yng Nghymru. Agorwyd llyfrgelloedd sir a changen ar hyd a lled Cymru, ac roedd llyfrau Cymraeg ar gael mewn llawer ohonynt. Cafodd Llyfrgell Sir Benfro yn Hwlffordd ei hagor ym 1969 – mae cerflun nodedig gan David Tinker ar du allan yr adeilad yn cynrychioli llyfr agored.

The establishment of the College of Librarianship Wales in Aberystwyth in 1964 was highly influential in training professional librarians increasingly through graduate and post-graduate courses. Purpose-built branch libraries replaced ageing Victorian buildings. The Thomas Parry Library opened in 1972 was a state-of-the-art academic library.

Ers 2000, rhoddwyd pwrpas newydd i lyfrgelloedd cyhoeddus fel mannau digidol sy’n darparu mynediad a hyfforddiant am ddim i bobl nad oes ganddynt eu cyfrifiaduron eu hunain. Roedd Cymru yn arloeswr ym maes creu gwasanaethau llyfrgell i bobl ifanc. Yn yr 21ain ganrif, mae llyfrgelloedd cyhoeddus yn parhau i fod yn fannau cymunedol diogel sy’n croesawu pawb.

Llyfrgell Aberystwyth ar ei newydd wedd 2012

Yn yr 20fed ganrif adeiladwyd llyfrgelloedd newydd hefyd mewn prifysgolion a cholegau. Ym 1927, sefydlwyd Coleg Harlech i ddarparu ail gyfle i bobl a oedd wedi colli allan ar addysg ysgol neu a oedd yn awyddus i newid cyfeiriad. Lleolwyd y coleg ym Mhlas Wernfawr, tŷ Celf a Chrefft a adeiladwyd ym 1907 i George Davison, miliwnydd ecsentrig a oedd yn gefnogol i lawer o achosion sosialaidd. Ychwanegwyd y llyfrgell, a gynlluniwyd gan bensaer lleol, Griffith Morris, ym 1939, a bu cenedlaethau o fyfyrwyr yn elwa ar y profiad o astudio yno nes cau’r coleg ym 2019.

Yn y 1960au a’r 1970au, daeth y llyfrgell yn ganolbwynt campysau prifysgolion, er enghraifft, Llyfrgell Hugh Owen ym Mhrifysgol Aberystwyth a agorwyd ym 1973 gan gymryd lle’r llyfrgell Fictoraidd yn yr Hen Goleg ar y promenâd. Yn y flwyddyn honno hefyd, agorwyd Llyfrgell Glowyr De Cymru ym Mhrifysgol Abertawe i ddiogelu casgliadau Sefydliadau’r Glowyr ar ôl iddynt gau. Mae’n parhau i gefnogi addysg i oedolion fel y gwnaeth Sefydliadau’r Gweithwyr y mae llawer ohonynt bellach wedi’u colli. Roedd Ysgol Pensaernïaeth Cymru ym Mhrifysgol Caerdydd yn gyfrifol am gynllunio sawl adeilad llyfrgell, gan gynnwys llyfrgell Coleg y Drindod yng Nghaerfyrddin.

Mae llyfrgelloedd Cymru, o’r Llyfrgell Genedlaethol i’r llyfrgell gangen fach a’r llyfrgell academaidd ddigidol, yn parhau i ymateb i’r heriau o sicrhau bod pawb yn gallu cyrchu gwybodaeth. Ym 1889, pan godwyd Llyfrgell Pillgwenlly yng Nghasnewydd, cerfiwyd y geiriau ‘Knowledge is Power’ uwchben y drysau; cafwyd adlais o hyn gan y Manic Street Preachers yn eu cân ‘A Design for Life’ ym 1996, gyda’i llinell agoriadol ‘rhoddodd llyfrgelloedd rym i ni’!

Dr Ywain Tomos, Cynorthwyydd Ymholiadau a Llyfrgell

10/06/2021

guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments

MYNNWCH Y NEWYDDION DIWEDDARAF AM DREFTADAETH CYMRU

Ymunwch â’r rhestr e-bostio i dderbyn diweddariadau rheolaidd. Mae’n rhad ac am ddim!

Tweets

0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x