Llun du a gwyn o adeilad / Black and white photograph of a building

Ysgol Ganolradd Sirol Arberth

Ym mis Awst 1889, pasiwyd deddf drawsnewidiol fyddai’n effeithio addysg yng Nghymru am flynyddoedd i ddod. Dyma oedd Deddf Addysg Ganolradd a Thechnegol Gymreig a gafodd gwared ar fyrddau ysgol – a sefydlwyd yn sgil Deddf Addysg 1870 – a gosod yn eu lle pwyllgorau addysg ar y cyd ym mhob sir yng Nghymru. Rhoddwyd i’r pwyllgorau hyn gyfrifoldebau i ddatblygu addysg ganolradd a thechnegol yn eu hardaloedd. Er i bresenoldeb yn yr ysgolion newydd hyn fod yn wirfoddol, ac yn ddibynnol ar allu rhieni i fforddio cyfraniadau neu ffioedd – gan olygu mai plant dosbarth canol yn bennaf oedd yn mynychu’r ysgolion – mi roeddent serch hyn yn cynnig addysg gymharol eang.

Dilynwyd Deddf Gymreig 1889, a oedd yn ganlyniad o Adroddiad Aberdâr 1880–81, gan beth alwyd gan yr hanesydd Malcolm Seaborne yn, ‘un o’r degawdau mwyaf rhyfeddol yn hanes addysg uwchradd yng Nghymru.’[1] Erbyn 1900 roedd dros 90 o ysgolion canolradd sirol wedi eu sefydlu ledled Cymru gyda llawer o ysgolion pwrpasol yn cael ei hadeiladu. Mae’n deg dweud ffurfiodd y cyfnod hwn seiliau system addysg fodern Cymru.

Un epil penodol Deddf 1889 oedd sefydlu Ysgol Ganolradd Sirol Arberth yn Sir Benfro (NPRN 544638). I gychwyn cynhaliwyd dosbarthiadau mewn adeilad dros dro cyn i ysgol newydd gael ei hadeiladu yn 1895–96. Roedd sefydlu’r ysgol yn bennaf ddyledus i ymdrechion y Parch. Sirhowy Jones (gweinidog yr Annibynwyr) a’r Parch. Benjamin Thomas (gweinidog y Bedyddwyr), gan i’r cae lle adeiladwyd yr ysgol newydd gael ei brynu am £280 o’r Parch. Benjamin Thomas.

Yn wir, mae’r berthynas rhwng Anghydffurfwyr a sefydlu ysgolion canolradd sirol yn ddiddorol; dadleuodd James Munson yn 1991 er enghraifft fod Anghydffurfwyr, gan eu bod wedi profi erledigaeth fel lleiafrif crefyddol, wedi datblygu syniadau mwy cadarn o gyfiawnder cymdeithasol, ac felly’n fwy awyddus i gefnogi system wladwriaethol o addysg seciwlar i bawb. [2] Dyma mae’n debyg a ddigwyddodd yn Arberth.

Map hanesyddol o ardal Arberth
Ymddangosai’r Ysgol Ganolradd Sirol newydd yn Arberth yn gyntaf ar fap OS 25-modfedd cyfres yr Ail Argraffiad (1898–1908)

Adeiladwyd yr ysgol newydd gan y Mri John Rees and Sons, Arberth, o dan oruchwyliaeth y pensaer John Morgan Thomas o Rock House, Arberth, ac fe’i codwyd o galchfaen glas a chonglfeini, ystlysbyst, a bwâu o gerrig Caerfaddon. Disgrifiwyd yr adeilad yn y South Wales Daily Post yn ‘hardd a helaeth (‘handsome and commodious’) ac roedd ganddi ddwy ystafell ddosbarth, labordy ac ystafell ymgynnull, dau stordy, a lle i 185 o ddisgyblion gyda bechgyn a merched mewn adrannau gwahanol.[3]

Yr ysgol yn Arberth oedd yr ysgol ganolradd sirol gyntaf i agor yn Sir Benfro, ac ar 20 Mehefin 1910 ymwelwyd yr ysgol gan Owen M. Edwards, Prif Arolygydd Ysgolion Cymru, a ddisgrifiodd yr adeilad:

‘Adeilad da o garreg ar fryncyn hanner ffordd rhwng yr orsaf a’r dref, gyda golygfeydd hardd o’r bryniau a’r dyffrynnoedd […] mae buarth chwarae campus, a chae criced da. Mae cae gerllaw hefyd yn perthyn i’r ysgol; dyw hi ddim yn wastad iawn, ond mae modd chwarae pêl-droed arni […]’[4]

Ysgogiad ychwanegol i’r ysgol oedd Deddf Hyfforddi Dechnegol 1889 a rhoddodd bwyslais ar bynciau technegol. Byddai Arberth yn pwysleisio hyfforddiant amaethyddol ynghyd â Saesneg, mathemateg, ieithoedd modern, y clasuron, a gwyddoniaeth elfennol. Yn ystod seremoni gosod y cerrig sylfaen, siaradodd y Cynghorydd Sir Robert Ward o Blasty Sodstone, Arberth, a rhoddodd swm mawr yn rhodd er mwyn prynu’r cae lle adeiladwyd yr ysgol. Amlygodd Ward y grymoedd rhyngwladol oedd ar dro fel cymhelliant pellach i sefydlu’r ysgol, gan nodi cynhyrchion llaeth, haearn, a dur fel agweddau lle’r oedd cystadleuaeth o dramor yn tanseilio cynhyrchiant cartref:

‘That the Germans best us hollow in perfection of machinery, in organisation, and in the skilled manipulation which gives finish to goods. What other folks could do why with patience should not we? (applause).’[5]

Roedd sgiliau technegol yn y wlad wedi dirywio ers canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac roedd grym diwydiannol cynyddol yr Unol Daleithiau a’r Almaen, a oedd bellach wedi dod cyfuwch â Phrydain mewn peirianneg, gwyddoniaeth, a mathemateg, yn cynnig cymhelliant i nifer i sicrhau addysg well i blant fel gall y wlad barhau yn rym pwrpasol ar y llwyfan rhyngwladol. Ceisiodd y Ddeddf Hyfforddi Dechnegol wrthdroi, neu o leiaf arafu’r dirywiad diwydiannol a gweithgynhyrchu ym Mhrydain, ac roedd yr ysgol newydd yn Arberth, o’r safbwynt hwn, dim ond yn un rhan fach mewn ymdrech llawer ehangach i gywiro’r hinsawdd ryngwladol newidiol.

Darn allan o bapur newydd
South Wales Daily Post, 24 Mehefin 1896, t.4

Prifathro cyntaf Ysgol Ganolradd Sirol Arberth oedd Mr John Morgan a’r brifathrawes gyntaf oedd Miss Emily Evans. Agorwyd adeilad yr ysgol newydd ym mis Mehefin 1896, yr un flwyddyn a sefydlwyd y Bwrdd Canolog Cymreig; yr asiantaeth hollol Gymreig gyntaf, gyda chyfrifoldeb i ymchwilio’r ysgolion ramadeg a sefydlwyd o dan Ddeddf Addysg Gymreig 1889. Roedd y rhan fwyaf o ddisgyblion oedd yn mynychu ysgolion canolradd sirol yn talu ffioedd dysgu ond Ysgol Arberth oedd yn codi’r ffioedd isaf yn Sir Benfro, yn rhannol oherwydd ei sefyllfa grant ffafriol.[6] Erbyn 1900, roedd Arberth yn un o wyth ysgol ganolradd sirol yn Sir Benfro, ac yn un o 94 ledled Cymru, yn addysgu 3,799 o fechgyn a 3,646 o ferched. [7] Ychwanegwyd adeiladau hwyrach i safle’r ysgol yn Arberth a dros amser daeth yr ysgol yn Ysgol Uwchradd Sirol Arberth, ysgol uwchradd fodern fach mewn ardal lle’r oedd dethol yn digwydd yn 11 mlwydd oed, cyn iddi fabwysiadu addysg gyfun yn y 1980au. Yn hwyrach, defnyddiwyd yr adeiladau gan Ysgol Gynradd Gymunedol Arberth.

Symudodd yr ysgol gynradd i leoliad newydd ar Heol Jesse yn 2008 a gadawyd y cyn-adeilad ysgol ganolradd sirol yn wag am sbel. Y dyddiau hyn, fodd bynnag, yn dilyn gwaith adnewyddu ac ailddatblygu, mae’r adeilad wedi ei ail-bwrpasu ac yn cael ei ddefnyddio gan fusnesau lleol. Golygai hyn fydd cyn-adeilad Ysgol Ganolradd Sirol Arberth yn parhau i sefyll am flynyddoedd i ddod; teyrnged weledol i gyfnod cynharach trawsnewidiol ac yn sicr yn rhan o dreftadaeth adeiladol Sir Benfro a Chymru.

* Ychydig i lawr yr hewl o’r hen Ysgol Ganolradd Sirol fe sylwch ar gyn-adeilad Ysgol Brydeinig ac Ysgol Gynradd Sirol Arberth ar Moorfield Road (adeiladwyd 1876) a gafodd ei hadnewyddu’n ddiweddar cyn agor fel neuadd fwyd, ‘Hwb’ ym mis Rhagfyr 2021. Enghraifft gampus arall o adeilad hanesyddol yn cael ei ailbwrpasu. I ddarganfod mwy am hanes Ysgol Ganolradd Sirol Arberth darllenwch erthygl Wynford Davies, ‘Narberth County Intermediate School: 1895–1924’, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Cyf.XXIII, Rhif.1, 1983–84, 75-85


[1] Malcolm Seaborne, Schools in Wales: 1500–1900: A Social and Architectural History (Dinbych: Gee & Son Ltd., 1992), t.195

[2] James Munson, The Nonconformists in search of a Lost Culture (London: SPCK, 1991), dyfynnwyd yn Seabourne, Schools in Wales: 1500–1900, t.216

[3] ‘Narberth Intermediate School’, The South Wales Daily Post, 24 Mehefin 1896, t.4

[4] Owen M. Edwards, Chief Inspector, Notes of Visit, 20 June ,1910. Dyfynnwyd yn Wynford Davies, ‘Narberth County Intermediate School: 1895–1924’, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Cyf.XXIII, Rhif.1, 1983–84, 75-85, (78)

[5] ‘Intermediate Education in Pembrokeshire: Laying Foundation Stones at Narberth’, Carmarthen Journal, 27 Medi 1895, t.7

[6] Davies, ‘Narberth County Intermediate School: 1895–1924’, t79

[7] Seaborne, Schools in Wales: 1500–1900, tt.195-97

07/15/2022

guest

Security code *

0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments

MYNNWCH Y NEWYDDION DIWEDDARAF AM DREFTADAETH CYMRU

Ymunwch â’r rhestr e-bostio i dderbyn diweddariadau rheolaidd. Mae’n rhad ac am ddim!

Tweets

0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x